Để các làng cổ không đòi trả lại danh hiệu!


Sau những kiến nghị của ông Vương Duy Bảo, Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch vừa có Báo cáo gửi Thủ tướng Chính phủ khằng định việc xếp hạng di tích quốc gia dinh thự họ Vương không phải là quốc hữu hóa quyền sở hữu. Bộ cũng đã đề nghị tỉnh Hà Giang thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và quyền sở hữu khu dinh thự họ Vương đã cấp cho phòng Văn hóa - Thông tin huyện Đồng Văn.

Sau vụ lùm xùm này, người ta thấy còn nhiều bất cập trong việc xếp hạng các di tích quốc gia, đặc biệt là các làng cổ như Đường Lâm (Hà Nội), Bách Cốc (Nam Định), Phước Tích (Thừa Thiên – Huế)… Kể từ khi được công nhận là di tích, các thành viên trong các làng cổ này cũng chính thức bị mất “quyền sở hữu” tài sản mà ông cha ta đã gây dựng hàng trăm năm. Không ai tuyên bố truất quyền sở hữu, nhưng trong thực tế họ đã không có quyền đối với tài sản của mình không được mua bán, trao đổi, không được tu sửa, tôn tạo – đặc biệt là xây dựng mới! Trong khi đó quyền lợi mà họ được hưởng lại không rõ ràng và hầu như chưa được thực hiện. Vì là “tài sản quốc gia”, nên việc sửa chữa, tu bổ đã có Nhà nước lo. Nhưng kinh phí của Nhà nước có hạn, nên rất nhiều nhà cổ phải “xếp hàng” chờ đợi, sự xuống cấp ngày càng trầm trọng. Một số nhà được đầu tư sửa chữa, tôn tạo, nhưng không đạt yêu cầu chất lượng và nội dung bảo tồn (như một số nhà cổ ở Đường Lâm!). Đã thế sau hàng trăm năm, các nhà cổ không phải chỉ một gia đình sử dụng như thuở ban đầu, mà đã trở thành một đại gia đình nhiều thế hệ. Diện tích sử dụng trở nên chật hẹp, bất tiện không phù hợp với nhu cầu hiện tại. Nhưng xây dựng mới thì không được, khu tái định cư thì chưa có. Vậy có nên “bắt” người dân phải chịu khổ sở trong chính ngôi nhà của mình, khi đã quá tải, khi điều kiện sinh hoạt đã thay đổi? Một số người dân “đánh liều” xây dựng thì bị đình chỉ, bị phạt. Do vậy không ít người dân trong các làng cổ (như ở Đường Lâm chẳng hạn) đã xin trả lại danh hiệu di tích, vì quyền lợi thì chưa được hưởng mà sự khổ sở, chịu đựng đã thấy nhãn tiền.

Không ít người dân đã phản ứng tiêu cực bằng việc đóng cửa không tiếp du khách, hoặc không đáp ứng nhu cầu tìm hiều quá trình xây dựng, tôn tạo của kiến trúc mà họ đến tham quan. Bởi người dân cho rằng họ vừa tốn công, tốn sức, có khi lại tốn của (phải mời nước du khách) mà chẳng được lợi lộc gì. Tôi đã nghe nói (mặc dù rất cá biệt) có gia chủ bắt chẹt khách, bằng cách bán 5.000 đồng một cốc nước. Việc làm này không những không đem lại lợi lộc bao nhiêu cho gia chủ, mà còn ảnh hưởng tới uy tín của di tích, của ngành du lịch.

Nguyên nhân của những bất cập trên không chỉ do bỗng dưng cư dân của các làng cổ bị mất “quyền sở hữu” tài sản của mình khi được công nhận di tích, mà còn bởi các công ty du lịch được thụ hưởng hầu hết lợi ích từ các di sản này, trong khi chủ nhân đích thực lại hầu như không được hưởng lợi gì (mà có khi lại còn bị thiệt hại). Do vậy theo chúng tôi, Nhà nước cần có ngân sách để đầu tư, tôn tạo các nhà cổ, nếu chưa có phải yêu cầu các công ty du lịch được hưởng lợi góp vốn đầu tư, tôn tạo (cùng với sự tham gia bảo tồn của gia chủ và phải phân chia lợi nhuận xứng đáng). Thứ hai là phải cho phép người dân cải tạo lại nội thất (nếu không làm ảnh hưởng hoặc sai lệch di tích) phục vụ nhu cầu sinh hoạt. Không có lý gì chúng ta lại bắt người dân phải chịu đựng những bất tiện trong cuộc sống hàng ngày để bảo tồn di sản cho đất nước. Thứ ba là phải có khu tái định cư, để người dân xây dựng nơi ở mới, khi tất cả các ngôi nhà cổ đã quá tải vì đã tồn tại từ một vài trăm năm. Và điều quyết định nhất, cốt tử nhất là các công ty du lịch và cư dân trong làng cổ phải trở thành thành viên trong một công ty cổ phần. Phần góp vốn của các cư dân chính là giá trị ngôi nhà của họ, sau này họ sẽ được nhận lãi từ giá trị cổ phần (cũng tức là giá trị ngôi nhà của họ). Như vậy cư dân nhà cổ vẫn tiếp tục làm chủ tài sản của họ, cùng với các công ty dịch vụ du lịch và được phân chia lợi nhuận hợp lý. Chủ các ngôi nhà từ địa vị phụ thuộc, lép vế, tiếp tục là chủ nhân – họ cũng đồng thời là những hướng dẫn viên du lịch. Lợi nhuận phân chia vừa phụ thuộc vào giá trị của ngôi nhà vừa phụ thuộc vào lượng khách tham quan nhiều hay ít (tức là phụ thuộc vào nghệ thuật đón khách, cũng như trình độ làm hướng dẫn viên của họ). Đây cũng là biện pháp căn cơ để phát triển du lịch bền vững và khiến cho cư dân vùng di sản không chỉ được hưởng vinh dự từ di sản của ông cha, mà còn được hưởng lợi ích cụ thể từ việc mình đã giữ gìn, bảo vệ và bây giờ là phát huy giá trị của di sản.

Tất nhiên một làng cổ không phải tất cả các ngôi nhà trong làng đều cổ, đều là di tích, đều có thể thu lợi cho cư dân. Nhưng lại có một điều tất nhiên khác là các làng cổ bao giờ cũng là những nơi lưu giữ những ngành nghề cổ, nói tóm lại là các làng nghề. Những cư dân chưa được hưởng lợi từ di tích có thể phát huy ngành nghề truyền thống để phục vụ trực tiếp (từ nghệ thuật ẩm thực) hoặc phục vụ nhu cầu mua hàng lưu niệm (đối với những làng có nghề thủ công mỹ nghệ). Tổng hợp tất cả những yếu tố này, không chỉ chúng ta phát triển du lịch bền vững, mà còn khiến các làng cổ tồn tại lâu dài và tiếp tục phát huy giá trị.

Nguồn Văn nghệ số 37/2020

Tin liên quan

Tổ chức Đêm hội đặc biệt tôn vinh nét đẹp Trung thu truyền thống

Lễ hội Trung Thu 2020 sẽ diễn ra từ ngày 28/9-1/10 tại Trung tâm Triển lãm Văn hóa Nghệ thuật Việt N ...

Chính phủ hạ quyết tâm, năm 2021, hầu hết các dịch vụ công được cung cấp trực tuyến mức độ 4

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương khẩn trương cung cấp dịch vụ công trực tuyến m ...

Lại thêm một “Cuộc chiến công hàm” về Biển Đông

Trong bối cảnh ASEAN và Trung Quốc đang nối lại các cuộc đàm phán về nội dung của Bộ quy tắc ứng xử ...

Tài năng và sự bất tử

Sự bất tử là tên một cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Milan Kundera trong đó đề cập tới một nhân vật c ...

Mời độc giả đón đọc báo Văn nghệ số 39

Báo Văn nghệ số 39 ra ngày 26-9-2020 có các nội dung sau: ...

Tự chủ đại học: Con đường gập ghềnh

Tự chủ đại học đã được nhắc tới từ cách đây hai thập kỷ và được luật hóa từ năm 2005, sau đó bắt đầu ...

''Tấm Cám: Chuyện chưa kể'' được chọn chiếu trong Tuần lễ phim thời trang

"Tấm Cám: Chuyện chưa kể" được chọn giới thiệu trong Tuần lễ phim thời trang lần thứ ba - ...

Chính phủ: Thúc đẩy phục hồi kinh tế-xã hội nhưng không chủ quan với dịch bệnh

Văn phòng Chính phủ đã có thông báo 337/TB-VPCP kết luận của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tạ ...

Giải Bóng bàn Cúp Hội Nhà báo Việt Nam lần thứ XIV – năm 2020

Chào mừng kỷ niệm 75 năm Cách mạng Tháng Tám (19/8/1945 – 19/8-2020) và Quốc khánh nước CHXHCN Việt ...

14 vở diễn tham gia Liên hoan Sân khấu Thủ đô lần thứ IV-2020

Liên hoan Sân khấu Thủ đô lần thứ IV-2020 sẽ diễn ra từ ngày 26/9 đến ngày 3/10/2020, tại Hà Nội. ...

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều: Sáng tạo là sự phục hồi kí ức

Người mà năng lượng cảm hứng lao động sáng tạo giàu có như Nguyễn Quang Thiều kể cũng không nhiều. M ...

"Dế mèn phiêu lưu ký" có phiên bản mới

Nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà văn Tô Hoài (27/9/1920 - 6/7/2014), Nhà Xuất bản Kim Đồng cho ra ...