Cảm nhận bài thơ Mẹ tôi chửi kẻ trộm


Nguyên văn bài thơ của tác giả Tòng Văn Hân

 

Mẹ tôi chửi kẻ trộm

 

Những lần gà nhà tôi bị mất

Mẹ tôi chửi:

- Cái đứa trộm gà ơi

Ta cầu mong cho ngươi

Nuôi được gà đầy đàn

Lứa này tiếp lứa khác

Có nhiều gà nhất bản

Có nhiều gà nhất mường!

Những lần lợn con nhà tôi bị mất

Mẹ tôi chửi:

- Đứa nào trộm lợn nhà tôi

Thì hãy có nhiều lợn

Đàn tiếp đàn núc ních

Lứa tiếp lứa không ngừng

Bán được nhiều tiền nhé!

Từ thuở bé đến giờ

Hễ nhà mình mất gà mất lợn

Tôi đều nghe thấy mẹ tôi chửi như thế

Cầu mong cho kẻ trộm kia khá giả

Không bao giờ đến nhà tôi ăn trộm nữa

 

Tôi là đứa con gái dưới mức bình thường

Nhan sắc không bằng đám bạn

Khéo léo không bằng người ta

Thế mà có hẳn bốn nhà

Muốn được tôi làm con dâu của họ.

Ở tỉnh lẻ báo chí về muộn, mãi đến gần đây thấy trên mạng facebook có nhiều ý kiến khác nhau về bài thơ này. Hình tượng thơ bao giờ cũng có tính đa nghĩa, tạo nên nhiều cách hiểu khác nhau điều đó không lạ, chúng ta mong tiến đến cách hiểu khá gần vẻ đẹp của bài thơ.

Chúng tôi xin trình bày cách cảm nhận về bài thơ trên.

Bài thơ có hai phần/ đoạn dưới cách nói (nhân xưng) ngôi thứ nhất.

Phần một nói chuyện mất gà, lợn của gia đình, mẹ thường chửi thủ phạm. Cái lạ là nội dung câu chửi khác những câu chửi thông thường mắng nhiếc, xỉa xói, cầu cho thủ phạm bị tai nạn , tù tội, đau đớn cho đáng số, ở đây thì mong nó: … Nuôi được gà đầy đàn/ Lứa này tiếp lứa khác/ Có nhiều gà nhất bản/ Có nhiều gà nhất mường!/ … có nhiều lợn/ Đàn tiếp đàn núc ních/ Lứa tiếp lứa không ngừng/ Bán được nhiều tiền nhé!/ … Cầu mong cho kẻ trộm kia khá giả/ Không bao giờ đến nhà tôi ăn trộm nữa.

Nghĩa là mong nó đủ ăn nếu không khá giả để khỏi đi trộm nữa! Bà mẹ có một tấm lòng nhân hậu, bà hiểu kẻ trộm cũng có ba, bảy loại.

Giữa hai đoạn là một khoảng lặng để cho người đọc tự kết nối.

Phần hai bài thơ nói hoàn cảnh cô gái, tuổi cập kê nhan sắc bình thường nhưng nhiều đám dạm hỏi muốn lấy làm vợ, phải chăng vì em là con một bà mẹ trung thực nhân hậu, là “con gái nhà lành”. Vì mến cái phẩm hạnh gia đình như vậy nên nhiều trai làng muốn lầy làm vợ!

Thông điệp bài thơ nghĩa đen là vậy, nhưng nghĩa bóng, nghĩa xa của nó khá sâu sắc, nó gợi cho người đọc suy nghĩ nhiều vấn đề đạo đức cũng như thiết chế xã hội. Tấm lòng bà mẹ ẩn dưới tiếng chửi là sự thông cảm, bà hiểu cái điều “Ăn mày là ai, ăn mày là ta/ Vì chưng khốn khó nên ra ăn mày”, trộm cắp cũng là vậy! Ta có thể liên hệ với Nguyễn Trãi về việc ông phân xử vụ án bảy tên trộm nhỏ tuổi, bảy tên cướp vị thành niên bị quan hình sự xử tội chết, ông xin tha, nghĩ rằng khi yên ổn no đủ khắp nơi chốn thanh bình thì nạn trộm cắp ắt không còn, hay liên hệ Nguyễn Du nói về cái sự liều lĩnh phản loạn của người nông dân trong xã hội cũ vì thiếu, khổ nên đi ăn cắp, đói nghèo đi làm loạn. Giải quyết tận gốc vấn đề đó, đủ sống là hết nạn trộm cắp, loạn tặc. Cái tư tưởng này Nguyễn Du nói nhiều lần “Dân đen không chịu nỗi đói rét/ Lo bát cơm manh áo mà xem nhẹ tính mạng… Chỉ cần cứu tế một chút thì dân tự yên” (Tiểu dân bất nhẫn hàn thả cơ/ Cẩu đồ bão úc than vi khinh/… Sảo gia tồn tuất đương tự bình - Trở binh hành). Nó vừa bày tỏ nỗi cùng cực đến phải liều thân của kiếp dân đen trong xã hội cũ, nó cũng gián tiếp cho ta thấy phần nào cái nguyên nhân sâu xa đưa đến các cuộc khởi nghĩa nông dân triền miên trong lịch sử.

Ý nghĩa thứ hai: Bài thơ không chỉ qua tiếng chửi của bà mẹ mà còn qua tình cảm, sự lựa chọn của trai làng thể hiện một lối sống lành mạnh trong cái thời trắng đen còn lẫn lộn, cái bên ngoài lừa gạt bên trong, hình thức lấn át nội dung. Bài thơ đề cao sự trung thực, nhân hậu của đạo lý ứng xử trong gia đình cũng như ngoài xã hội, cái đạo lý luôn được đề cao trong nhân dân ta. Phần một bài thơ là Nhân, phần hai là Quả. Chính tấm lòng nhân hậu của bà mẹ đã đem đến vẻ đẹp phẩm hạnh của cô con gái khiến bao chàng trai muốn gá ngãi trăm năm. Bài thơ làm sáng thêm cái triết lý đạo đức mà nhân dân ta thường nói đến “cha mẹ ăn ở để phúc cho con cháu” hay “con nhờ phúc mẹ mẹ ơi”.

Hình thức bài thơ mộc mạc, tươi mát được xây dựng bởi một ngôn ngữ đời thường và bố cục kiểu cắt dán có khoảng lặng khá mới. Cái lối ẩn ý nói ngược ta cũng thường quen gặp trong văn hóa dân gian người Kinh cũng như người dân tộc thiểu số. Bên ngoài là chửi nhưng bên trong là cầu mong, nghe qua là tầm thường nhưng nghĩ lại là tốt đẹp cao quý, thoáng hẫng hụt ban đầu sau lại thấy giàu ý nghĩa. Đặt bài thơ này vào trùng điệp các bài thơ dự thi khác nó nổi lên như một bông hoa đồng nội đầy hương thơm. Bài thơ có cấu tứ đẹp. Nói như chơi mà thấm thía!

Nguồn Văn nghệ số 17/2021

Tin liên quan

Nhìn lại để đi tới và phát triển

...Tôi nghĩ rằng đối với mỗi người cầm bút hôm nay nhìn lại nền văn học ra đời trong chiến tranh, th ...

Với thời nắng xanh

Với tôi và rất nhiều bạn đọc cùng thế hệ, thơ Trương Nam Hương đã đi cùng năm tháng với mình. Giờ cầ ...

Về quê hương nhà thơ Kinh Bắc

Lần lữa mãi, đã bao lần hẹn hò cùng bạn bè về thăm quê nhà thơ Vũ Từ Trang ở làng Trang Liệt, xã Đồn ...

Viết về chiến tranh là viết về tình yêu và thân phận

Điều khiến người đọc rung động trong nhiều tác phẩm văn học chiến tranh đương đại chính là câu chuyệ ...

Những chàng trai Việt trên cánh đồng Chum*

Nhà văn Hoàng Thế Sinh là một người viết vạm vỡ của không chỉ Yên Bái mà của cả nước. Cuối tập tiểu ...

Cảnh quan và tâm tưởng trong thơ mới nhìn từ thực thể biển

Văn học Việt Nam 1930-1945 nói chung và thơ ca nói riêng hình thành, vận động và phát triển trên nền ...

Trong thơ có một người tình…

Tối 8/5 vừa qua, tại Nhà hát lớn Hà Nội, Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam và Hội Nhà vă ...

Nghệ thuật: lựa chọn, loại bỏ, dối trá và sự thật

Có người hỏi một nhà điêu khắc, làm sao để tạo hình được một con voi trên đá? Nhà điêu khắc trả lời, ...

Chấn thương và hành trình truy tìm căn tính Việt trong tiểu thuyết “Sóng ngầm” của Linda Lê

Nhà văn Linda Lê vừa đột ngột qua đời sáng ngày 9.5.2022 tại Paris ở tuổi 59. Bà là cây bút người Ph ...

Bài thơ ngày ấy

Tưởng anh đã quên chữ nghĩa vì mãi mê bận rộn lo làm ăn nào ngờ anh vẫn nhớ và nói la ...

Như thể “vịn câu thơ mà đứng dậy”…

Đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu, nhà hoạt động chính trị, xã hội và những người cầm bút viết rất ...

Bìa sách Việt Nam - câu chuyện của sáng tạo

Riêng năm 2021 đã có 4 triệu bản sách được phát hành với gần 33.000 đầu sách, và doanh thu đạt gần 3 ...