June 25, 2024, 7:16 pm

Mối duyên với phim khoa học của Trịnh Quang Bách

Nhà báo, đạo diễn Trịnh Quang Bách sinh năm 1984 tại Thanh Hóa, tốt nghiệp chuyên ngành đạo diễn trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Hiện anh công tác tại Trung tâm Phim tài liệu - Đài Truyền hình Việt Nam. Tại lễ trao giải Cánh diều 2022, tác phẩm Hố đen do Trịnh Quang Bách đạo diễn đoạt giải Cánh diều Vàng ở hạng mục Phim khoa học, cá nhân anh được vinh danh ở hạng mục Đạo diễn phim khoa học xuất sắc. Cũng với tác phẩm này, tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 23, anh được nhận giải thưởng Tác giả kịch bản xuất sắc. Ở tuổi đằm chín về nghề nghiệp, đạo diễn Trịnh Quang Bách luôn nỗ lực để làm mới dòng phim tài liệu và khoa học qua những tác phẩm giàu thông điệp xã hội.

Nhà báo, đạo diễn Trịnh Quang Bách

Thời hiện đại với áp lực công việc và nhịp sống gấp gáp, số người bị trầm cảm có xu hướng gia tăng với mức độ nặng nhẹ cùng những biểu hiện khác nhau. Trong và sau đại dịch Covid-19, câu chuyện trầm cảm lại được xới lên, có tính thời sự và ý nghĩa xã hội sâu sắc. Thực tế ấy đã thúc đẩy nhà báo - đạo diễn Trịnh Quang Bách thêm động lực để thực hiện phim khoa học Hố đen. Bạn bè, đồng nghiệp nhiệt tình giới thiệu, hỗ trợ anh trong quá trình tìm hiểu, tiếp cận nhân vật. Song không phải ai cũng đồng ý chia sẻ những vấn đề có tính riêng tư lên màn ảnh. Mặt khác, để tăng độ thuyết phục của câu chuyện cũng như thông điệp chuyển tải, đạo diễn yêu cầu người tham gia không giấu mặt khi lên hình. Đó là một yêu cầu không dễ thực hiện, đặc biệt với bệnh nhân trầm cảm bị tổn thương sâu sắc về tâm lí. Song Trịnh Quang Bách vẫn kiên trì với dự định của mình.

Nhân vật là linh hồn của một tác phẩm. Tìm được nhân vật phù hợp sẽ hứa hẹn bước đầu thành công. Từ Hà Nội, Trịnh Quang Bách vào thành phố Hồ Chí Minh, tiếp tục những cuộc gặp gỡ, tìm kiếm nhân vật. Những cố gắng đã được đền đáp. Ba nhân vật chính của anh là La Tiểu Bảo, Kylor Nguyễn và Lê Bá Nguyệt Minh đều thoải mái, tự tin xuất hiện trước ống kính, kể câu chuyện của cá nhân mình - những câu chuyện có nước mắt và có nụ cười. Hoàn cảnh sống mỗi người khác nhau, trạng thái thể chất và tinh thần của mỗi người cũng khác nhau, và khi đã ý thức được căn bệnh, họ phải cố gắng rất nhiều để vượt qua hố đen trước mắt. Điều trị bằng thuốc và tư vấn tâm lí của bác sĩ cùng những chuyên gia trị liệu có hiệu quả phần nào, song những chấn thương tâm lí không thể liền miệng ngày một ngày hai. Và dù chấn thương ấy nằm im ở sâu thẳm bên trong thì nó vẫn có thể “cựa quậy”, trỗi dậy bất cứ lúc nào.

“Hãy yêu thương và bao dung nhiều hơn nữa” là thông điệp mà êkíp thực hiện phim khoa học Hố đen muốn chuyển tải. Trầm cảm không phải là câu chuyện mới nhưng luôn là vấn đề của cuộc sống đương đại. Ở những giai đoạn khác nhau trong cuộc đời, bất cứ ai trong chúng ta cũng có thể bị trầm cảm khi đối diện với hoàn cảnh sống, những biến cố, khó khăn, những cú sốc tâm lí, và để vượt qua nó, ngoài nội lực và cố gắng từ bản thân thì người trầm cảm rất cần sự chăm sóc, thấu hiểu của người thân trong gia đình cùng mạng lưới hỗ trợ về sức khỏe tâm thần của xã hội.

Thời điểm quay phim Hố đen ở thành phố Hồ Chí Minh, Trịnh Quang Bách vô cùng thấm thía điều này. Đại dịch Covid vừa đi qua. Những dư chấn mà nó để lại vô cùng nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống kinh tế, xã hội. Kí ức về những ngày giãn cách xã hội chưa xa. Bao gia đình bị mất người thân. Hàng chục nghìn trẻ em rơi vào cảnh mồ côi. Hàng triệu người lao động bị mất việc làm. Nhiều công ty bị phá sản. Thực tế này càng tạo áp lực đè nặng lên đời sống tinh thần, đặc biệt với người trẻ tuổi. Nhiều vụ việc đau lòng xảy ra. Những “cơn cớ” vốn tưởng bình thường trở nên bức thiết. Số lượng người đi khám sức khỏe tâm thần đã tăng vượt trội so với năm trước đại dịch. Đó là thực trạng mà Trịnh Quang Bách ghi nhận được ở Bệnh viện Tâm thần Thành phố Hồ Chí Minh. Đây cũng là nơi anh ghi được nhiều thước phim giá trị về mặt tư liệu.

Thể loại phim khoa học thường dễ tạo cảm giác khô khan, với những con số, những lí giải căn nguyên. Ý thức được điều này, đạo diễn Trịnh Quang Bách đã đầu tư xây dựng kịch bản với nhiều lớp lang, nhiều tuyến nhân vật ở các không gian khác nhau, những chi tiết đan xen giữa đời sống và khoa học. Với Hố đen, cùng câu chuyện của ba nhân vật chính còn những chia sẻ của các bệnh nhân, các gia đình có người thân bị trầm cảm; góc nhìn của các bác sĩ, nhà khoa học, chuyên gia tâm lí trị liệu. Từ đó giúp người xem có thêm kiến thức về căn bệnh này, tránh kì thị, phân biệt đối xử đối với người bệnh cũng như soi chiếu vào sâu bên trong bản thể, có những ứng xử phù hợp với thân tâm mình. 

Bên cạnh việc bám sát vấn đề, thông điệp cần chuyển tải, những người làm phim khoa học rất quan tâm tới các yếu tố xã hội, đặc biệt thông qua câu chuyện của nhân vật để tìm kiếm chi tiết hay, đặc sắc, làm điểm neo cho tác phẩm. Cách kể chuyện, nhịp điệu tiết tấu phim, hình ảnh và âm thanh được đặc biệt lưu ý. Đạo diễn Trịnh Quang Bách bộc bạch: “Người Việt có thói quen không thích xem phim dài. Phương Tây họ làm phim tới 90 phút. Ở mình thường khoảng 25 phút hoặc dài hơn tùy vào từng chủ đề, câu chuyện, nhưng để làm cho tươi mới, không nhàm chán, cuốn hút người xem cũng không phải dễ. Bởi vì năng lực của người làm phim ở nước ta trong đó có tôi bị hạn chế rất nhiều, cả về điều kiện tác nghiệp, trình độ chuyên môn, rồi thiết bị, kinh phí, thời gian.”

Tự nhận ra những giới hạn của bản thân là một điều đáng quý, giúp người làm báo làm phim luôn nỗ lực trong hành trình nghề nghiệp. Ngay từ phim khoa học đầu tay 82 giờ ở Đạ Dâng (2015) đồng đạo diễn với Nguyễn Thiện Thi, Trịnh Quang Bách đã bộc lộ phẩm chất tận tụy, dấn thân với công việc. Thời điểm đó anh mới vào làm việc ở Đài Truyền hình Việt Nam được một thời gian, kinh nghiệm còn ít ỏi. Hay tin sự cố sập hầm thủy điện Đạ Dâng (Lâm Đồng), Trịnh Quang Bách và Nguyễn Thiện Thi nảy ra ý tưởng là sẽ đi thẳng vào trong Đạ Dâng, ghi lại toàn bộ quá trình giải cứu để xây dựng một bộ phim tài liệu. Khu vực hầm Đạ Dâng rất nguy hiểm nhưng họ đã thực sự quên đi những rủi ro để tác nghiệp trong giới hạn được cho phép. May mắn là cuộc giải cứu rất thành công. Tất cả nạn nhân đều được cứu sống. Bộ phim cũng có một cái kết rất viên mãn. Thông điệp về an toàn lao động, về công tác cứu hộ, về tôn trọng cấu tạo địa chất từng vùng miền trong quá trình thi công các công trình xây dựng cũng được thể hiện mạch lạc, sâu sắc.

Thực hiện các phim tài liệu, phim khoa học luôn đòi hỏi người làm phim sự nhạy cảm về đề tài, tri thức, kinh nghiệm và vốn sống. Hơn hai mươi năm gắn bó với khung hình và máy quay đem tới cho Trịnh Quang Bách sự thấu hiểu sâu sắc các vấn đề của đời sống xã hội cũng như thấu hiểu chính mình. Thấu hiểu để khiêm tốn trong cõi nhân sinh, chắt chiu từng nét đẹp, góp thêm tình yêu cho cuộc đời này.

Nam Phương

Nguồn Văn nghệ số 19/2024


Có thể bạn quan tâm