June 26, 2024, 3:43 am

HƯƠNG ƯỚC đừng rập khuôn chung chung

Từ xa xưa, các làng quê Việt Nam đã có hương ước. Đó là những quy định, quy ước, điều lệ... của một cộng đồng cùng chung sống trong một khu vực có quy mô cấp làng xã, thôn xóm. Hương ước chính là bản pháp lý đầu tiên của các làng xã truyền thống, nhằm góp phần điều chỉnh các mối quan hệ xã hội trong một cộng đồng dân cư. Mặc dù còn có những hạn chế, thậm chí là lạc hậu do điều kiện lịch sử, nhưng hương ước là công cụ quan trọng để quản lý xã hội và có vai trò tích cực trong đời sống văn hóa.

Đường làng Nông thôn mới ở xã Thanh Vân, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Ảnh: BGO

Ngày nay, yếu tố tích cực của hương ước vẫn được duy trì và phát huy trong xây dựng cuộc sống thời hiện đại. Hương ước - quy ước là văn bản quy định các quy tắc ứng xử do cộng đồng dân cư thôn xóm hay tổ dân phố cùng tự nguyện thỏa thuận và thiết lập nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, mang tính tự quản của cộng đồng dân cư. Hương ước ngày nay được các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền công nhận theo Quy định tại Quyết định số 22/2018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Mới đây nhất, Nghị định 61/2023/NĐ-CP ngày 16/8/2023 của Chính phủ Về xây dựng và thực hiện Hương ước, Quy ước của cộng đồng dân cư khẳng định: Hương ước, quy ước là văn bản quy định về các quy phạm xã hội bao gồm các quy tắc xử sự do cộng đồng dân cư bàn và quyết định; không trái pháp luật và đạo đức xã hội; nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội mang tính tự quản của cộng đồng dân cư và được UBND cấp xã công nhận. Nghị định trên đây cũng nêu rõ đích xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước là nhằm “Phát huy vai trò tự quản của cộng đồng dân cư trong việc giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường gắn với thực hiện dân chủ ở cơ sở, góp phần tích cực hỗ trợ việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật”. Đồng thời, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước là nhằm “Bảo vệ, giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, phong tục, tập quán tốt đẹp; hạn chế và từng bước loại bỏ phong tục, tập quán lạc hậu; xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng dân cư”.

Có một thực tế là hiện nay, quản lý xã hội là vấn đề quan trọng và cấp bách ở khu vực nông thôn, nhưng chế tài quản lý hiệu quả trong xã hội truyền thống là hương ước của các thôn bản lại chưa được chú trọng; hoặc có biên soạn nhưng thực hiện mang tính chất hình thức. Trong xã hội truyền thống, các hương ước đóng vai trò như một nguyên tắc định hướng chung của cả cộng đồng. Đây cũng là văn bản thể hiện chuẩn mực, chế tài thực hiện mà cộng đồng thôn xóm (ở miền núi phía Bắc là bản, động, phu, khe, giao…) phải tuân theo. Trong xã hội cổ truyền, hương ước thường ngắn gọn, đề cập đến những vấn đề thiết thân của thôn xóm (bản, động, phu, khe, giao…) như giải quyết các tranh chấp lợi ích của các hộ gia đình trong thôn, vấn đề bảo vệ an ninh trật tự, vấn đề bảo vệ rừng v.v... Các nội dung này đều được hội nghị chủ hộ gia đình chủ động đưa ra bàn bạc. Sau khi thảo luận dưới sự điều hành của trưởng thôn, sự góp ý của hội đồng già làng, bản hương ước được thông qua dưới hình thức truyền miệng là chủ yếu, một số dân tộc có chữ viết thì có ghi chép thành từng điều khoản ngắn gọn. Hương ước được thông qua trong lễ cúng các vị thần chung của làng, có các vị thần làng về chứng giám. Do đó, hương ước cũng mang tính chất thiêng liêng. Hương ước không chỉ cư dân làng ủng hộ mà còn được sự bảo trợ của các thần linh của làng. Điều quan trọng hơn cả của hương ước là tiếng nói chung của cả cộng đồng, được thiêng liêng hóa nên mọi thành viên đều tự giác và nghiêm ngặt tuân theo hương ước.

Hiện tại, vấn đề xây dựng hương ước theo tiêu chuẩn danh hiệu Làng văn hóa có biến đổi và nảy sinh nhiều điều bất cập. Trước năm 2018, bản hương ước do cán bộ tư pháp xã soạn thảo (còn hiện nay là do công chức văn hóa xã soạn thảo) theo các nội dung chung chung, vận dụng vào địa bàn nào cũng được. Nội dung của hương ước gồm rất nhiều điều. Người soạn hương ước chọn lựa tất cả những yêu cầu của chính quyền đối với người dân để đưa vào hương ước; từ việc thực hiện chính sách, đóng thuế, nộp lệ phí... đến việc phổ cập giáo dục tiểu học. Hầu hết các bản hương ước đều nhắc lại các văn bản luật một cách không cần thiết. Bản hương ước thông qua hội nghị dân tại thôn xóm (bản, động, phu, khe, giao...) một cách hình thức. Sau khi được gần như tuyệt đối đại biểu dự hội nghị đồng ý cho đúng thủ tục, bản hương ước được UBND xã trình lên UBND huyện  phê chuẩn. Nhìn chung các bản hương ước này rất hình thức, na ná giống nhau, không đề cập những vấn đề cơ bản của thôn xóm (bản, động, phu, khe, giao...) dẫn đến tình trạng cộng đồng coi thường hương ước. Qua khảo sát tại một số địa phương thuộc các tỉnh Quảng Bình, Lào Cai, Lai Châu... thấy hầu hết các gia đình không nhớ hương ước đề cập đến vấn đề gì. Các tiêu chí xây dựng danh hiệu Làng văn hóa được vận dụng vào nội dung hương ước cũng bị xem nhẹ.

Trong xã hội cổ truyền, dư luận thôn, bản, động, phu, khe, giao... đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện nếp sống của thôn xóm (bản, động, phu, khe, giao ở miền núi). Sức mạnh của hương ước muốn cố kết mạnh mẽ các thành viên, chỉ đạo kiểm soát được mọi thành viên phải thông qua dư luận trong cộng đồng. Đó là tiếng nói chính thức của cộng đồng nhằm bảo vệ tập quán và hương ước. Nhất là các bản, động, phu, khe, giao... ở miền núi có trình độ dân trí thấp, môi trường giao tiếp bị khuôn chặt trong các mối quan hệ giữa người trong địa bàn với nhau, thì dư luận của (bản, động, phu, khe, giao…) càng đóng vai trò quan trọng. Dư luận cộng đồng trở thành lực lượng hướng dẫn và cưỡng chế các thành viên ứng xử theo đúng chuẩn mực của hương ước và tập quán pháp. Dư luận thôn xóm còn góp phần cổ vũ, khích lệ các thành viên chấp hành các hương ước, đồng thời dư luận còn có tác dụng răn đe, ngăn ngừa những người có hành động vi phạm hương ước. Rất tiếc là trong những năm gần đây, do bệnh hình thức, do cách làm thiếu khoa học của UBND cấp xã và cấp huyện cũng như việc một số cơ quan chức năng ở trung ương (cấp Bộ) coi nhẹ hoặc không hiểu đặc trưng của hương ước, nên hương ước chưa trở thành một công cụ pháp lý hữu hiệu, tham gia tích cực vào sự nghiệp xây dựng nông thôn mới và đời sống văn hóa mới, nhất là ở miền núi, vùng cao. Điều đó đòi hỏi phải đổi mới sâu sắc và toàn diện, thực chất việc xây dựng hương ước.

Từ những phân tích trên đây, xin khuyến nghị các Ban chỉ đạo xây dựng nông thôn mới - đặc biệt việc xây dựng các tiêu chí về văn hóa gắn với việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, nhất là vùng miền núi, cần tiếp tục nghiên cứu tính đặc thù của từng vùng miền núi nhằm đổi mới việc đề xuất các tiêu chí xây dựng nông thôn mới phù hợp với đặc điểm mỗi địa bàn. Trong các tiêu chí xây dựng nông thôn mới về văn hóa, cần nghiên cứu và thận trọng lựa chọn việc xây dựng các thiết chế văn hóa. Nhà văn hóa xã chỉ nên xây dựng ở các xã là thị tứ, trung tâm của khu vực, cụm kinh tế - xã hội trong vùng, chứ không nhất thiết xây dựng tràn lan như hiện nay, vừa không hiệu quả vừa tốn tiền của, công sức của người dân và ngân sách nhà nước. Nguồn ngân sách đó nên đầu tư hỗ trợ xây dựng các nhà văn hóa thôn xóm (bản, động, phu, khe, giao)... Vấn đề xây dựng nếp sống văn hóa, xây dựng danh hiệu các làng văn hóa ở nông thôn miền núi là vấn đề cực kỳ quan trọng, quyết định đến sự thành công của công cuộc xây dựng nông thôn mới. Nhưng muốn xây dựng nếp sống văn hóa, đòi hỏi phải thay đổi cách xây dựng hương ước và cách vận động người dân thực hiện hương ước.

Một vấn đề cũng hết sức quan trọng là cần bổ sung về tri thức dân gian, tri thức bản địa ở vùng cao trở thành một phần trong các nội dung của các tiêu chí như kinh tế, quản lý xã hội. Vùng cao là địa bàn khó khăn nhất, nơi có tỷ lệ hộ nghèo, tỷ lệ người dân không biết chữ cao nhất... Vùng cao cũng là địa bàn đa dạng văn hóa, đa dạng sinh học... đòi hỏi phải có các chính sách đặc thù. Vì vậy, trong xây dựng nông thôn mới cần nghiên cứu xây dựng các tiêu chí, các cơ chế chính sách mang tính đặc thù cho vùng cao. Đây là vấn đề cấp bách và quan trọng cần quan tâm của các cơ quan quản lý và nghiên cứu khoa học.

_______

(*) Tiến sĩ lịch sử - Viện Văn hóa dân gian.

Trần Hữu Sơn(*)

Nguồn Văn nghệ số 22/2024


Có thể bạn quan tâm