Về phê bình văn học hôm nay


1. Những năm gần đây, đời sống văn học Việt Nam chứng kiến sự trỗi dậy của ý thức phê bình, khi những cuốn sách từ nghiên cứu, giới thiệu lí thuyết đến phê bình thực hành ứng dụng liên tục được công bố, từ của người già đến của người trẻ, từ của những tên tuổi quen thuộc đến của những tên tuổi mới mẻ, từ của tác giả trong nước đến của tác giả hải ngoại, từ của nhà phê bình đến của nhà sáng tác, từ của một tác giả đến của nhiều tác giả… Chỉ tính riêng hai năm 2017 - 2018, đã có hàng chục đầu sách nghiên cứu phê bình văn học được trình xuất, như: Cách tân nghệ thuật văn học phương Tây (2017, Phùng Văn Tửu), Phê bình văn học thế kỉ XX (2017, Thuỵ Khuê), Kí hiệu học văn học (2017, Lê Huy Bắc), Văn học - người đọc - định chế (2017, Hoàng Phong Tuấn), Đến với thơ đương đại (2017, Hà Quảng), Luận chiến văn chương (quyển bốn, 2017, Chu Giang), Lí luận - phê bình văn học: một góc nhìn mới (2017, Cao Thị Hồng), Rừng khô, suối cạn, biển độc… và văn chương (2017, Nguyễn Thị Tịnh Thy), Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI - lạ hoá một cuộc chơi (2017, Thái Phan Vàng Anh), Giới hạn của những huyền thoại (2017, Nguyễn Thanh Tâm), Phiêu lưu chữ (2017, Hoàng Đăng Khoa), Bóng người trong bóng núi (2017, Lê Thành Nghị), Cuộc phiêu lưu của chữ (2017, Huỳnh Thị Thu Hậu), Những ô cửa nhìn ra vườn văn (2017, Chế Diễm Trâm), Đi tìm những giấc mơ (2017, Trần Hoàng Thiên Kim), Những thế giới song song (2017, Phùng Ngọc Kiên), Di sản văn học lãng mạn - những cách đọc khác (2017, nhiều tác giả, Hoàng Tố Mai chủ biên), Ngày sống đời thơ (2017, Lê Minh Quốc), Hoa rơi hữu ý (2017, Lê Thiếu Nhơn), Phê bình sinh thái là gì? (2017, nhiều tác giả, Hoàng Tố Mai chủ biên), Franz Kafka - người tẩy não nhân loại (2018, Lê Huy Bắc), Phê bình kí hiệu học - đọc văn như là hành trình tái thiết ngôn ngữ (2018, Lã Nguyên), Phê bình sinh thái với văn xuôi Nam Bộ (2018, nhiều tác giả, Bùi Thanh Truyền chủ biên), Bí mật tuổi trăng non (2018, Thanh Tâm Nguyễn), Song hành & đối thoại (2018, Hoàng Đăng Khoa), Như cánh chim trong mắt của chân trời (2018, Văn Thành Lê), Tiểu sử học - những nguyên tắc thực hành (2018, Phạm Văn Quang), Văn xuôi hiện đại - khảo cứu và suy ngẫm (2018, Lê Tú Anh), An trú miền đọc (2018, Mai Thị Liên Giang)...

Phải liệt kê tương đối đầy đủ như vậy để thấy rằng, nghiên cứu phê bình ở ta hiện nay không hề “mỏng”, “vắng bóng”… Đó là chưa kể hàng loạt đề tài khoa học về văn chương các cấp được nghiệm thu, hàng loạt luận văn, luận án văn học được thẩm định hàng năm, nhiều kỉ yếu hội nghị, hội thảo, toạ đàm về văn chương được công bố, hàng loạt bài nghiên cứu phê bình văn học liên tục được cập nhật, đăng tải trên các báo, tạp chí từ Trung ương đến địa phương…

Chưa bao giờ như bây giờ, mỗi nhà sáng tác cũng có thể đồng thời là một nhà phê bình, qua cách họ viết về chân dung bạn văn, viết về sách mới của đồng nghiệp, nói về tác phẩm của mình, bàn về vấn đề thời sự của văn học… Chưa bao giờ như bây giờ, mỗi người đọc, ở một mức độ nào đó, cũng là một nhà phê bình, qua cách họ viết status hay comment trên facebook, về một vấn đề, hiện tượng văn học. Một số người nổi tiếng ở các lĩnh vực khác, tưởng như “ngoại đạo” với văn chương, nhưng thảng hoặc mang đến những bất ngờ thú vị khi cất tiếng về văn chương, như đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp, hoạ sĩ Lê Thiết Cương…, và đặc biệt là đạo diễn Đỗ Minh Tuấn. Có nghĩa là đã qua rồi thời mà ý thức, trình độ lí luận phê bình ở ta “mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm”, người sáng tác thì viết bản năng ăn may, còn người đọc thì đọc chủ quan cảm tính. Có nghĩa là, ở cộng đồng văn chương hôm nay, không chỉ người làm nghiên cứu phê bình văn học mà cả người sáng tác lẫn người đọc văn chương đều tự trang bị cho mình một phông lí luận phê bình nhất định.         

Chưa bao giờ các lí thuyết văn chương hiện đại trên thế giới được cập nhật, giới thiệu khá đầy đủ, có hệ thống ở Việt Nam như bây giờ, từ thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, lí thuyết tiếp nhận đến lí thuyết trò chơi, lí thuyết hậu hiện đại, lí thuyết diễn ngôn, lí thuyết sinh thái, lí thuyết liên văn bản, lí thuyết hậu thực dân, lí thuyết nữ quyền… Chưa bao giờ các hội nghị, hội thảo, toạ đàm về văn học nói chung do các viện nghiên cứu, các trường đại học trên cả nước tổ chức, hay về lí luận phê bình văn học nói riêng do Hội đồng Lí luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương, Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức… lại diễn ra quy mô, thường xuyên như bây giờ. Công tác xét đầu tư, hỗ trợ, xét giải thưởng, tặng thưởng tác phẩm lí luận phê bình văn học xuất sắc của Hội đồng Lí luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương hay của Hội Nhà văn Việt Nam được diễn ra hàng năm. Chưa bao giờ các trại viết dành riêng cho các tác giả nghiên cứu phê bình văn học lại được một số cơ quan như Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam, Tạp chí Văn nghệ Quân đội… ưu tiên tổ chức như mấy năm trở lại đây.

Một bằng chứng cho thấy rõ nghiên cứu phê bình văn học ở ta hôm nay không “yếu”, đang khẳng định sự hiện diện của mình trong đời sống văn học, đó là năm 2017, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam “mất mùa” cả thơ lẫn văn xuôi, trong khi có đến hai tác phẩm lí luận phê bình được vinh danh: Bóng người trong bóng núi của Lê Thành Nghị và Cách tân nghệ thuật văn học phương Tây của Phùng Văn Tửu; cũng vậy, Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội để trống tác phẩm ở hạng mục thơ, trong khi hạng mục lí luận phê bình có tên Phạm Khải với tác phẩm Trang sách mạch đời; rồi nữa, Giải thưởng Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh chỉ trao giải thưởng chính thức cho công trình lí luận phê bình Văn chương phương Nam - một vài bổ khuyết của Võ Văn Nhơn và Nguyễn Thị Phương Thuý.
 
2. Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu khởi sắc như vừa điểm thì tình hình nghiên cứu phê bình văn học ở Việt Nam hiện nay vẫn còn nhiều bất cập, mà những bất cập này vừa là nguyên nhân, vừa là hệ quả của nhau. Thứ nhất, đa phần sách nghiên cứu phê bình được công bố thời gian gần đây hơi kinh viện, hàn lâm, “cao siêu”, chỉ hướng đến người đọc “tinh hoa”, khó mà “đi vào” được người đọc phổ thông. Đang có xu hướng là các tác giả nghiên cứu phê bình khi ra sách thì “nói không” với thứ sách bị gọi là phê bình “hàng xén”, họ muốn trình làng những chuyên luận tập trung đi sâu vào một lĩnh vực chuyên môn hẹp, điều này vô hình trung chỉ có lợi cho thiểu số người quan tâm đến mảng chuyên môn đó, không có lợi cho đa số bạn đọc. Bên cạnh đó là nhiều cuốn sách được xuất bản một cách dễ dãi, tập hợp những bài viết vụn vặt tản mạn, nghèo hàm lượng chuyên môn học thuật. Thứ hai, nghiên cứu phê bình văn học hôm nay thiếu những người thực sự là “thư kí trung thành” của hiện thực văn chương, những người sống cùng, đi cùng với đời sống văn chương hiện thời. Nhiều công trình đi vào nghiên cứu, giới thiệu lí thuyết, hoặc khảo cứu những hiện tượng văn học quá khứ, ít công trình đi sâu giải phẫu những hiện tượng, thực thể văn chương tươi mới, sinh động đang diễn ra. Do vậy, vai trò định hướng, đồng hành, đối thoại, khai phóng, dự báo… của nghiên cứu phê bình chưa thật sự được phát huy. Khoảng cách giữa nghiên cứu phê bình với sáng tác và tiếp nhận chưa được rút ngắn, nếu không muốn nói là đang có chiều hướng nới giãn. Nghiên cứu phê bình hoặc chui vào tháp ngà hàn lâm kinh viện, hoặc cao đàm khoát luận, đao to búa lớn, nhưng khi đời sống văn học cần các nhà nghiên cứu phê bình lên tiếng thì họ lại bặt tiếng. Chẳng hạn, gần đây, trong khi dư luận nóng lên với cuốn tiểu thuyết Mối chúa của Đãng Khấu (Tạ Duy Anh), hay với truyện ngắn lịch sử Bắt đầu và kết thúc của Trần Quỳnh Nga, chỉ thấy các “thánh phán”, “thánh chửi”, “thánh biết tuốt” lên facebook tung tác, “chém gió”, ít thấy tiếng nói “chính thức” có trọng lượng, có sức thuyết phục cao của các nhà nghiên cứu phê bình. Thứ ba, nghiên cứu phê bình hôm nay chưa thật sự theo kịp sáng tác. Sáng tác đang vào thời của “trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng”, bề bộn, hỗn độn. Đường biên của văn chương nói chung, của các thể loại văn chương nói riêng đang không ngừng trương nở. Bản chất, đặc trưng đã được mặc định của văn chương đang bị lung lay, phân rã, bị “giải cấu trúc”, “giải trung tâm”. Nghiên cứu phê bình chưa bao quát được sự chuyển dịch, biến đổi sâu sắc và toàn diện này của sáng tác, chưa có khả năng “lập biên bản” đời sống văn chương, “gọi đúng tên sự thể” những hiện tượng văn chương như cách nói của Inrasara. Mặt khác, hiện nay, diễn ngôn chính trị đang được tích lồng sâu đậm vào diễn ngôn văn chương. Một số người viết đang nhân danh cơ chế dân chủ, đang thừa cơ lí thuyết trò chơi để “giải thiêng” lịch sử, hạ bệ thần tượng, đạp đổ, đánh tráo giá trị. Nhiều nhà phê bình cấp tiến tự phong lại “mượn gió bẻ măng”, hoặc là “khen nghi ngút” sáng tác dạng này, hoặc là mượn tác phẩm làm cái cớ, phớt lờ tính biện chứng khách quan của tác phẩm để triển khai “luận đề chính trị” của mình.
 
3. Để nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác nghiên cứu phê bình văn học ở Việt Nam hiện nay, thiết nghĩ cần tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, các cơ quan chức năng quan tâm chú trọng hơn đến công tác giáo dục, đào tạo nghiên cứu phê bình văn học, từ cho học sinh phổ thông đến cho các sinh viên văn khoa, các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành văn học. Đây là đội ngũ “nguồn”, “tiềm năng” rất đông đảo, nếu được đào tạo bài bản, nghiêm túc, chất lượng, được “khai thác”, “kích hoạt” đúng cách thì trong số họ sẽ trình xuất nhiều nhà nghiên cứu phê bình sáng giá. Thứ hai, các tổ chức có thẩm quyền tập hợp đội ngũ, có động thái “tiếp lửa” phù hợp để người làm phê bình và người có khả năng làm phê bình bung trổ hơn, dấn thân hơn, đi được dài đường hơn. Thứ ba, ứng xử đúng mực hơn với các lí thuyết phê bình văn học; một mặt đa dạng hoá lí thuyết, cởi mở hơn với các lí thuyết, mặt khác phản biện lí thuyết, tỉnh táo gạn đục khơi trong lí thuyết. Thứ tư, các chương trình tập huấn, hội nghị, hội thảo, toạ đàm về văn học nói chung, về lí luận phê bình văn học nói riêng hướng đến tinh gọn, trọng tâm, có chiều sâu hơn, thiết thực hơn. Thứ năm, các diễn đàn nghiên cứu phê bình, “đất” cho nghiên cứu phê bình trên các báo, tạp chí in được nới rộng hơn, chế độ nhuận bút cho các sách, bài viết nghiên cứu phê bình được cải thiện hơn. Thứ sáu, đội ngũ lãnh đạo, biên tập viên mảng nghiên cứu phê bình ở các nhà xuất bản, các toà soạn báo, tạp chí nâng tầm hơn, phát huy vai trò, tinh thần trách nhiệm của mình hơn. Thứ bảy, mỗi người làm nghiên cứu phê bình, không ai và không gì có thể thay thế được, phải tự mình làm đầy kiến văn, phông văn hoá, triết mĩ, trau dồi năng lực chuyên môn, lương tâm nghề nghiệp, nâng mình lên cho tương thích với nhu cầu, đòi hỏi của thời đại.
                                                                                                                                                                      Nguồn VNQĐ

Tin liên quan

Tính nhân dân-phẩm chất đầu tiên của tác phẩm văn học nghệ thuật

Tính nhân dân là mối liên hệ mật thiết giữa sáng tác nghệ thuật ưu tú với thị hiếu thẩm mỹ, tư tưởng ...

Cuộc tìm kiếm cái đẹp

Làm thơ đã lâu, cái tên Đinh Ngọc Diệp chẳng còn lạ lẫm mới mẻ trong làng thơ nước nhà. Thập niên 80 ...

Hai phương diện đặc sắc trong chân dung nhà Nho- Kẻ sĩ, và vị hưu quan Nguyễn công Trứ

Đó là tài và tình - hai phẩm chất, hai phương diện làm nên đặc trưng của nhà Nho Uy Viễn; và xét rộn ...

Bây giờ cũng vừa độ heo may

Lẽ ra Nguyễn Hiệp hoàn toàn có thể lấy những điều tâm tình sau đây để làm lời mở đầu cho cuốn sách, ...

Và anh đi trên cánh đồng người

Tác giả chỉ gói ghém 72 bài thơ viết về quê hương, cha mẹ, vợ con và những điều bình dị, thường nhật ...

Thơ có thể làm ta đổi thay ý nghĩ

Có những ý thơ, những bài thơ của các nhà thơ - nhất là những nhà thơ nổi tiếng - làm cho ta phải th ...

"Hồn tôi đã hóa con đò ấy..."

Do bệnh nặng, Nhà thơ Ngô Minh đã từ trần lúc 17h ngày 3/12/2018 tại Huế, hưởng thọ 70 tuổi. ...

Gã giang hồ lương thiện

Ăn Bay là câu chuyện của một gã giang hồ lương thiện. Cuộc đời Sơn khởi đi từ những năm 1972 đến nhữ ...

“Tình” trong thơ

Dương Xuân Huynh là một trong những nhà thơ Hải Phòng đã nặng lòng và bền bỉ với thơ, nhiều bài thơ ...

Văn học và văn học hiện thời qua một góc nhìn

Như con người, thể trạng văn học cũng chập chờn lúc thăng, khi giáng, lúc khỏe, khi yếu. Thời điểm n ...

Về câu ca “Đời vua Thái Tổ, Thái Tông…”

Tác giả Vũ Bình Lục, trong bài Truy tìm xuất xứ mấy câu ca dao (Văn nghệ số 37, ngày 15/9/2018), dẫn ...

Những chuyển động đa chiều trong đời sống văn học Việt Nam đương đại

Sau 1986, đời sống văn học Việt Nam có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Sự giao lưu kinh tế, văn hóa, sự b ...