Về một cách nhìn lịch sử trong tiểu thuyết đương đại


 

Nằm trong chuỗi các sự kiện Ngày thơ Việt Nam lần thứ XVI, Hội thảo " Đổi mới tư duy Tiểu thuyết" đã thu hút sự quan tâm không chỉ của những người viết văn, giới phê bình văn học mà ngay cả những độc giả đam mê văn chương, vốn giành nhiều tình cảm cho thể loại khó viết, song vô cùng hấp dẫn này. Tại hội thảo đã có nhiều tham luận, một mặt đánh giá lại những giá trị trân quý của tiểu thuyết trong dòng chảy văn học, một mặt cũng chỉ ra những bất cập của tiểu thuyết hiện nay khi ranh giới giữa hiện thực hóa và hư cấu thậm chí thoát li hoàn toàn lịch sử đang gây nhiều tranh cãi hiện nay... Văn nghệ xin giới thiệu đến bạn đọc tham luận của nhà văn Trần Mai Hạnh từ góc nhìn ' Biên bản chiến tranh"

LỊCH SỬ TRONG DÒNG CHẢY TIỂU THUYẾT ĐƯƠNG ĐẠI

Tôi may mắn được tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh, có mặt tại Dinh Độc Lập trưa 30 -4-1975, chứng kiến và viết bài tường thuật đầu tiên về những giờ phút lịch sử trọng đại của dân tộc. Ngay trong giờ phút huy hoàng ấy, tôi bỗng nhận ra rằng, những sự kiện lịch sử vừa diễn ra, phút chốc đã trở thành quá khứ, và sẽ ngày một lùi xa trong lớp bụi thời gian. Có một học giả đã cảnh báo rằng: “Chúng ta cần phải có các chứng cứ về vật chất để củng cố các tuyên bố của mình. Chúng ta phải cảnh giác trước rằng, trí nhớ sẽ tàn tạ theo năm tháng, và con người ta có thể sẽ sử dụng các ký ức mập mờ để khôi phục các sự kiện trở thành một câu chuyện mà người ta muốn tin và muốn làm hài lòng người khác”. Vì vậy tôi nảy sinh ý tưởng phục dựng lại trung thực sự thật đã diễn ra trong những ngày tháng sụp đổ cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa (chính quyền Nguyễn Văn Thiệu) bằng chính những tài liệu nguyên bản tuyệt mật về cuộc chiến của phía bên kia (phía Việt Nam Cộng hòa và phía Hoa Kỳ). Sau hàng chục năm truy tìm, tập hợp, đối chiếu, sàng lọc tư liệu, trong đó có những tài liệu nguyên bản tuyệt mật để xây dựng nên cuốn “BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75”, cách nhìn về các sự kiện lịch sử của tôi dần định hình theo thời gian, và gói lại trong ít dòng in ở bìa 4 cuốn sách như sau: “Những sự kiện lịch sử chỉ diễn ra một lần, cũng như đời mỗi con người chỉ sống có một lần. Nhưng để hiểu hết chân giá trị của lịch sử, để hiểu đúng một con người lại cần có thời gian, nhiều khi không thể chỉ đánh giá một lần. Lịch sử và cuộc sống luôn là một dòng chảy liên tục, bất tận. Trong cuộc sống hiện tại ngày hôm nay có nền tảng và những giá trị tinh thần vô giá của quá khứ, đồng thời nó cũng chứa đựng mầm mống và sức sống mãnh liệt của tương lai”.

Và tôi nghĩ, cũng tương tự như vậy, trong dòng chảy của tiểu thuyết đương đại hôm nay chứa đựng cả những vấn đề của QUÁ KHỨ (lịch sử), những vấn đề của HIỆN TẠI và cả những vấn đề cùng những ước vọng, dự cảm của TƯƠNG LAI.

 

SỰ THẬT – NIỀM TIN LỊCH SỬ

Vậy, nhìn nhận, đánh giá sự kiện lịch sử, xây dựng tác phẩm văn học lấy đề tài từ các sự kiện lịch sử cần dựa trên những nguyên tắc căn cốt nào? Từ thực tế xây dựng cuốn “BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75”, tôi nhận thấy:

 

Thứ nhất-Phải tôn trọng sự thật khách quan của lịch sử.

Lịch sử là tự nó viết ra – đó chính là sự thật. Lịch sử không phải do bên thắng trận muốn nói thế nào cũng được, và bên thua trận muốn giải thích thế nào cũng xong. Điều cốt lõi của lịch sử chính là sự thật. Sự thật lịch sử không hề bị hoen gỉ bởi thời gian, nó thách thức những mưu toan xuyên tạc, bóp méo của con người. Sự thật cuối cùng rồi cũng trở về với sự thật. Phục dựng sự thật sụp đổ của Việt Nam Cộng hòa (chính quyền Nguyễn Văn Thiệu)  trong 4 tháng cuối cùng của chiến tranh trong khuôn khổ một cuốn tiểu thuyết tư liệu lịch sử, tôi quan niệm rằng, trước hết sự sụp đổ đó phải được minh chứng bằng các tài liệu nguyên bản tuyệt mật về cuộc chiến, các văn bản gốc, những bức điện chỉ huy tác chiến, nhân chứng của các sự kiện lịch sử thuộc phía bên kia chứ không phải do nhà văn tưởng tượng, hư cấu ra. Nói như vậy không có nghĩa là hạ thấp giá trị sáng tạo, khả năng dung tưởng phong phú của nhà văn. Mà trái lại, nếu không có khả năng sáng tạo và dung tưởng phong phú, thì dù tài liệu có đầy đủ đến đâu cũng không thể xây dựng nên một cuốn tiểu thuyết có giá trị. Chỉ có điều khả năng sáng tạo, hư cấu của nhà văn phải hướng tới việc khắc họa trung thực và nâng tầm sự thật của các sự kiện lịch sử chứ không phải xuyên tạc, bóp méo, đổi trắng thay đen các tình tiết, các sự kiện và các nhân vật của lịch sử nhằm phục vụ ý đồ riêng của mình.

 

Thứ hai-Phải chinh phục niềm tin của người đọc

Những sự kiện , tình tiết, nhân vật thuộc về một phần của lịch sử mà nhà văn xây dựng trong tác phẩm của mình, trước hết phải là sự thật. Đó  không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng, hư cấu, bịa đặt. Niềm tin vào sự thật của người đọc sẽ tạo nên niềm tin vào lịch sử. Một tác phẩm viết về đề tài lịch sử của dân tộc mà bị dư luận và người đọc cho rằng – thậm chí chứng minh rõ ràng rằng đó là bịa đặt, là xuyên tạc lịch sử, tác phẩm đó đương nhiên thất bại. Không thể đùa nghịch, bỡn cợt với lịch sử. Không thể lên mặt với lịch sử, tùy tiện sửa chữa, nhào nặn lịch sử theo ý đồ riêng của mình nhằm giáo huấn cuộc sống hôm nay.

 

Thứ ba-Viết về đề tài lịch sử đương đại phải rất khắt khe về sự thật

Trong trường hợp cụ thể của tôi là cuốn “BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75” viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hàng triệu người trực tiếp tham gia, thì đương nhiên tác phẩm phải chịu sự kiểm nghiệm vô cùng khắt khe về sự thật và về tính chân thật. Trong thời đại công nghệ thông tin bùng nổ, toàn cầu là một thế giới phẳng, công cụ Google trợ giúp đắc lực cho người đọc tra cứu tìm hiểu, và trong ma trận tham chiến của mạng xã hội, những sự kiện, tình tiết trong tác phẩm mà tác giả muốn người đọc tin là sự thật cần phải có bằng cứ vững chắc lắm mới có thể đứng vững được.

 

Thứ tư-Yêu cầu về tính chân thật của các sự kiện lịch sử mà tác phẩm đề cập đến là gì?

Đó, tựu chung có thể là:

  1. a.Sự kiện, tình tiết lịch sử đó đúng là đã diễn ra.
  2. b.Sự thật về các con người, kể cả hành động, tâm trạng, tính cách, thậm chí cả ngôn ngữ giao tiếp khi họ tham gia vào các sự kiện, tình tiết lịch sử đó  
  3. c.Sự thật về bối cảnh đa chiều của cuộc sống trong không gian sự kiện lịch sử đó diễn ra.
  4. d.Sự thật về những tác động tức thì, kể cả hệ lụy lâu dài (nếu có) của sự kiện lịch sử đó.

 

   BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75 có lẽ là cuốn tiểu thuyết đầu tiên dưới mỗi chương đều ghi chú kỹ càng các nguồn tài liệu mà tác giả viện dẫn, sử dụng để xây dựng nên chương sách đó. Điều đó có tác dụng chinh phục niềm tin sự thật – niềm tin lịch sử của người đọc. Tôi suy nghĩ rất rõ ràng rằng: Nếu không tôn trọng sự thật, đem quan điểm chính trị chủ quan của mình áp đặt vào các sự kiện, sự việc và tình tiết, trình bày nó theo mong muốn của mình, thì cuốn tiểu thuyết tư liệu lịch sử đó sẽ hỏng hoàn toàn, cuộc sống sẽ đào thải nó ngay.

 

 GIÁ TRỊ VĂN HỌC VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ

Một cuốn tiểu thuyết lịch sử ra đời sẽ chịu sự phán xét của dư luận về cả giá trị văn học và giá trị lịch sử của nó. Đạt được cả giá trị văn học và giá trị lịch sử hài hòa trong tác phẩm là điều mong ước của bất cứ nhà văn nào. Tôi mong muốn “BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75” có giá trị văn chương, nhưng trước hết nó phải có giá trị vững chắc về sự thật các sự kiện, tình tiết lịch sử và số phận các nhân vật mà tác phẩm đề cập đến. Bởi lẽ, nếu giá trị  sự thật về các sự kiện lịch sử mà tác phẩm đề cập tới bị đổ vỡ thì đương nhiên giá trị văn chương cũng không còn đất sống.

Khi bắt đầu xây dựng cuốn tiểu thuyết tư liệu lịch sử “BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75”, ngay khi chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc thắng lợi, tôi đã hiểu rằng, dù dữ dội và đau đớn đến đâu, cuộc chiến tranh nào rồi cũng qua đi. Những năm tháng khổ đau, máu và nước mắt của bất cứ bên tham chiến nào cũng không bao giờ bị lãng quên và tất yếu trở thành một phần của lịch sử. Nhưng lịch sử không yên nghỉ, mà nó luôn thức với ánh sáng chiếu rọi mách bảo chúng ta cần phải làm gì trong cuộc đấu tranh bảo vệ những phẩm giá tốt đẹp của hiện tại và tương lai trong một thế giới đang lên cơn sốt, trĩu nặng âu lo vì những tham vọng, chiến tranh và xung đột.

Tôi viết “BIÊN BẢN CHIẾN TRANH 1-2-3-4.75”, cũng  chính từ những suy nghĩ ấy.

Nguồn Văn nghệ số 9/2018

Tin liên quan

Cảm nhận bài thơ Mẹ tôi chửi kẻ trộm

Ở tỉnh lẻ báo chí về muộn, mãi đến gần đây thấy trên mạng facebook có nhiều ý kiến khác nhau về bài ...

Hoàng Nhuận Cầm – giọng thơ giầu cảm xúc

Sau sự ra đi của nhà văn nổi tiếng Nguyễn Huy Thiệp, làng văn lại bất ngờ nhận thêm một tin buồn, Nh ...

“Bánh" fantasy, sci-fi có dễ làm?

Cuối cùng thì như ý kiến của đại diện các đơn vị xuất bản, vấn đề mấu chốt vẫn là câu chuyện chất lư ...

Đọc sách để tạo ra những giá trị nghệ thuật mới

Là người viết, nhưng nhà văn cũng là người đọc. Nhân Ngày sách Việt Nam 21-4, tôn vinh sách, chúng t ...

Văn học về chiến tranh cách mạng: Nhiều nhưng chưa đủ

Hội Nhà văn TPHCM vừa kết hợp với Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tây Ninh tổ chức tọa đàm “Nhà văn sống ...

Fantasy, sci-fi Việt: Các “bà đỡ” lên tiếng*

Theo nhìn nhận từ một số đơn vị làm sách, dù đã có nhiều nỗ lực nhưng bản thảo văn học fantasy, sci- ...

Và bạn đời của thi nhân là sự cô đơn*

Đây là một tuyển thơ đầy đặn gồm 415 trang, bìa trang nhã, trình bày đẹp. Ghi lại hành trình Thơ c ...

Một cách tiếp cận mới về thơ

Thơ Hồ Thế Hà & giấc mơ cỏ hát là chuyên luận thứ hai của Hoàng Thụy Anh vừa mới được ...

Lặng nghe giọt sương rơi

Niê Thanh Mai là tác giả văn xuôi người Ê Đê khá nổi bật ở Tây Nguyên. Chị vừa viết, lại vừa làm côn ...

Đi để lòng mình tĩnh lại

Cuộc sống không ngừng dịch chuyển. Không ai có thể thống kê được hết các chuyến đi trong cuộc đời mì ...

“Nghệ thuật thứ bảy” có chuyển thể được nỗi lòng đại thi hào Nguyễn Du?

Năm 1923, công ty Phim và Chiếu bóng Đông Dương (Indochine Films et Cinémas) của người Pháp đã chuyể ...

“Ném ngói dẫn ngọc” cùng Chu Văn Sơn

Trên trang cá nhân của mình tháng 4/2019, Vũ Khánh đưa lại bài Chu Văn Sơn viết về Trần Hòa Bình và ...