Văn chương Pháp từ một góc nhìn tinh tế và " Thiên tính Nữ"


Từng đứng tên trong hàng chục đầu sách nghiên cứu, lý luận, phê bình và dịch thuật, sứ giả của nhịp cầu nối văn hóa Pháp – Việt, nhưng phải đến cuốn sách này, Văn chương Pháp – tản mạn đọc và cảm nhận, Lê Hồng Sâm mới bộc lộ đầy đủ nhất sự tinh tế và “thiên tính nữ” trong phong cách phê bình của một cây bút suốt đời gắn bó với văn chương…

Văn chương Pháp – tản mạn đọc và cảm nhận được chia thành 3 phần. Phần I, “Dưới bóng những đại thụ” gồm các bài viết về Rousseau, Balzac, Stendhal, Hugo, Flaubert, Maupassant và Bernanos; phần II, “Giữa những làn hương”, dành riêng cho các nhà văn nữ - bà de Staël, George Sand, Louise Michel, Marguerite Yourcenar, Nathalie Sarraute, Simone de Beauvoir, Marguerite Duras, và nhiều tác giả khác được đề cập chung trong hai bài “Sự đông đảo của những cây bút nữ” và “Dấu vết người cha và bóng dáng người mẹ trong hai cuốn truyện hay của Pháp”; phần III, “Cảm nghĩ… đó đây” tập hợp những trò chuyện, ký ức, trao đổi và cả những tham luận trên diễn đàn hội thảo quốc tế, hoặc công bố trong các ấn phẩm tại Pháp. Hơn ba mươi bài viết tập hợp từ nhiều nguồn khác nhau, được sắp đặt trong các đề mục riêng hợp lý. Tất nhiên, nói  “hợp lý”, không có nghĩa các bài hoàn toàn độc lập với nhau. Chẳng hạn, trong phần II, Giữa những làn hương, vốn chỉ dành riêng cho các nhà văn nữ như Marguerite Duras, Simone de Beauvoir, Nathalie Sarraute, Marguerite Yourcenar.. thì bản thân những cái tên “sáng giá” này cũng là những đại thụ.  Theo tôi, cách lựa chọn và sắp đặt của tác giả cùng người sưu tầm bao quát được đầy đủ tinh thần cuốn sách.

Cụ thể, ở phần thứ nhất Dưới bóng những đại thụ, trong số 7 tác gia được đề cập - Rousseau, Balzac, Stendhal, Hugo, Flaubert, Maupassant, Bernanos - thì cái tên Honoré de Balzac là “nặng ký” nhất. Tôi nói “nặng ký”, bởi phần về Balzac tuy chỉ gồm 3 bài, nhưng một bài riêng được rút từ phần giới thiệu Tuyển tập Tấn trò đời, với cái tên chung “Cảnh đời muôn vẻ” lại tập hợp 12 bài viết trong đó có những bài hết sức công phu như “Lão Goriot”, “Bước thăng trầm của kỹ nữ” hay “Bà chị họ Bette” và “Những người Chouan”. Đấy là chưa kể, trong phần III, Balzac còn được nhắc đến trong 3 bài riêng: “Chabert, tấm gương phản chiếu bóng hình bao thời đại bao xứ sở” ;  “Nhớ Đỗ Đức Hiểu – Dịch giả” (bàn về một từ trong Lời nói đầu bộ Tấn trò đời); và “Balzac và cô bé thợ may Trung Hoa được dịch và tiếp nhận ở Việt Nam như thế nào?”(tham luận tại hội thảo quốc tế về Balzac tại Paris năm 2014).  

Khẳng định Balzac là “nhân vật nặng ký” còn vì bản thân đối tượng nghiên cứu, một trong số những nhân vật khổng lồ của nền văn chương Pháp, “một trái núi”, với tất cả sự phong phú và phức tạp trong thế giới quan và sáng tác; để giúp người đọc Việt Nam hiểu được đầy đủ mọi khía cạnh về con người và tác phẩm ấy, thật không dễ gì. Nhưng với tư cách là một trong những nhà nghiên cứu văn học Pháp hàng đầu, một balzacienne đúng nghĩa, Lê Hồng Sâm đã vượt qua những khó khăn đó. Không chỉ có thâm niên trong giảng dạy và nghiên cứu Balzac, bà còn là thành viên Việt Nam trong Hội Nghiên cứu quốc tế về Balzac. Bà đã đảm nhận trọng trách Tổng chủ biên công trình dịch và giới thiệu hầu như toàn bộ Tấn trò đời gồm 16 tập, với hàng chục ngàn trang. Có lẽ nhờ những ưu thế này mà trong tuyển tập Văn chương Pháp, tản mạn đọc và cảm nhận, Lê Hồng Sâm đã cung cấp cho người đọc một bảng “tổng phổ” kiến thức phong phú về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà hiện thực bậc thầy Honoré de Balzac.

 Tự biết sự giới hạn về thời gian và sức lực của mỗi người trong cuộc đời nghiên cứu, Lê Hồng Sâm chỉ chọn cho mình những nhà văn nào bà yêu thích và có điều kiện am hiểu sâu sắc. Trong Văn chương Pháp, tản mạn đọc và cảm nhận, ngoài Balzac, một nhà văn cũng giành được sự quan tâm của Lê Hồng Sâm, đó là nữ tác giả hết sức quen thuộc với người đọc Việt Nam: Marguerite Duras. Trong giáo trình Lịch sử văn học Pháp, Lê Hồng Sâm từng có một chương viết hết sức công phu về nhà văn cùng giới với mình. Sau chương viết này, bà còn trở lại không ít lần với Duras, trực tiếp dịch Một con đập ngăn Thái Bình Dương năm 1997, Nhịp điệu ôn hòa trầm bổng năm 1998 và cuối cùng là Người tình Hoa Bắc năm 2008. Cũng năm 2008, trong một Diễn đàn về Duras, nhân chuyến thăm Việt Nam của đoàn làm phim Pháp và người con trai duy nhất còn lại của nữ văn sĩ, Lê Hồng Sâm đã tham luận về “Một vài thay đổi trong cách nhìn và thể hiện nhân vật, từ Người tình đến Người tình Hoa Bắc”. Là một người phụ nữ làm nghiên cứu, phê bình, phải chăng vì thế, Lê Hồng Sâm có khả năng đồng cảm thực sự với các nhà văn nữ. Nhận định về cách Marguerite Duras thể hiện tình trạng những đứa trẻ xứ Đông Dương trong Một con đập ngăn Thái bình dương, ngòi bút của người phân tích biểu lộ rõ niềm rung động: “Hết sức ám ảnh là cái chết của những em bé này, được nhắc, được kể, được miêu tả, trở đi trở lại tới mười một lần trong cuốn truyện không dài lắm. Trẻ chết đến mức “bùn lầy trong miền chứa đựng nhiều em bé chết hơn là những em có thời gian ca hát trên mình trâu”, chết chủ yếu vì đói, rồi chết đuối, chết vì bệnh tả, vì cảm nắng, vì ngạt do giun, vì sốt rét, vì bị ô tô cán, v.v.. Trong bức thư gửi Sở Địa chính, bà mẹ đã thốt lên những lời ghê rợn: “Có lẽ các người không biết nhưng nơi đây trẻ em chết nhiều đến nỗi người ta chôn chúng ngay trong bùn ruộng, dưới các túp lều và chính người cha dùng chân nén phẳng đất ở chỗ chôn con mình. Thành thử chẳng có gì cho thấy dấu vết một em bé chết và đất đai mà các người thèm khát, mà các người đã tước của họ, những đất đai duy nhất không bị ngập mặn trong miền, đều nhan nhản xác trẻ em”[1]

 Dường như “thiên tính nữ” còn ẩn hiện trong việc lựa chọn đối tượng dịch thuật và nghiên cứu của bà. Ở phần II, Giữa những làn hương, một nhan đề thật nên thơ dành cho các nữ tác gia, ta thấy những tiền bối lẫy lừng của Marguerite Duras như bà de Staël “nhà lý luận đầu tiên của chủ nghĩa lãng mạn Pháp”, George Sand “đại văn hào đồng thời là biểu tượng cho cuộc chiến đấu của phụ nữ”, Louise Michel, “người con gái quang vinh của Công xã Paris”, cùng những người đồng thời trứ danh: Nathalie Sarraute, người mở đường cho tiểu thuyết mới, Simone de Beauvoir “người phụ nữ biết chọn và sáng tạo cho mình một số phận độc đáo”, Marguerite Yourcenar, nữ viện sĩ Hàn lâm đầu tiên của nước Pháp, kể từ khi thành lập Viện năm 1635.

Về niềm ưu ái này của Lê Hồng Sâm, giáo sư Nicole Mozet, trong bức thư gửi người bạn thân (in ở phần đầu cuốn sách), hồi tưởng: “Trong khi trò chuyện, chúng ta thường hay đề cập lối viết của các nhà văn nữ, vị trí của những nhà văn này trong văn chương. Có phải vì thế mà bạn đã viết về Nathalie Sarraute, đã dịch Marguerite Yourcenar và Marguerite Duras? Sau đó bạn đã dịch một cuốn sách của tôi về George Sand....”

Quả như thế, trong Văn học Pháp, tản mạn đọc và cảm nhận, ngoài “Giữa những làn hương”, ở các phần còn lại “Dưới bóng những đại thụ” và “Cảm nghĩ… đó đây”, mối quan tâm của Lê Hồng Sâm với “căn tính nữ” cũng không hề ít. Chẳng hạn, trong 4 bài “Tình yêu và người phụ nữ trong tác phẩm của Stendhal”, “Một tấm lòng chất phác của Gustave Flaubert”, “Fantine, Cosette và chiếc đòn gánh Việt Nam”, “Balzac và cô bé thợ may Trung Hoa được dịch và tiếp nhận ở Việt Nam như thế nào?”, cũng vẫn là mối quan tâm dành cho phái yếu… Phải chăng vì thế, bút pháp trong rất nhiều công trình nghiên cứu của Lê Hồng Sâm thường nhỏ nhẹ, dịu dàng, tinh tế. Tinh tế cũng có thế là phẩm chất của một nhà nghiên cứu nam. Nhưng nhỏ nhẹ, dịu dàng và tinh tế, tôi nghĩ chỉ thấy được thật rõ ở một cây bút nữ.  Không ưa chạy theo đám đông, hùa theo “thời thượng”,  Lê Hồng Sâm luôn giữ cốt cách riêng của mình, trong khi đón nhận và ứng dụng một cách mực thước những thành tựu của nghiên cứu phê bình thế giới. Nét riêng ấy, phương hướng ấy, giáo sư Nicole Mozet cũng gợi nhớ trong thư:

 “Vừa dạo bước trên những lối đi rộng lớn trong khu rừng Chambord, chúng ta vừa bàn luận về những gì chúng ta đọc, về những dự kiến và những công trình chúng ta đang thực hiện, về một phương pháp tiếp cận mà chúng ta những muốn là uyển chuyển và cởi mở[2], sử dụng được những đóng góp của các phương pháp và các suy tư mới mẻ, song không đẩy đến mức cực đoan cũng không tự giới hạn ở đó”.

Cởi mở với những tìm tòi, khám phá trong phê bình văn chương hiện đại, Lê Hồng Sâm đã cùng nữ đồng nghiệp Đặng Anh Đào dịch Thi pháp văn xuôi của Tzvetan Todorov năm 2004, Dẫn luận về văn chương kỳ ảo cũng của Todorov năm 2007, Bản mệnh của lý thuyết của Antoine Compagnon năm 2006.

Giới thiệu tác phẩm tự thuật của Rousseau, viết về “chủ nghĩa hiện thực” của Balzac, bà cho thấy vấn đề được tiếp cận theo nhiều khuynh hướng: xã hội học, phân tâm học, thi pháp học...Và dường như những cách đọc trên đều được bà thể nghiệm uyển chuyển, có mức độ. Ta gặp lại cách đọc xã hội học xiết bao quen thuộc, và thuyết phục, bởi không dài dòng, cũng không khiên cưỡng: Bà chị họ Bette là “bức tranh u ám nhưng chân thực” về xã hội Pháp đương thời; trong Bí mật của nữ vương tước De Cadignan bóng dáng đẹp đẽ của nhà cộng hòa Michel Chrestien chỉ thấp thoáng vì “Tấn trò đời là một hài kịch, nhân vật chính của nó không thể là những anh hùng” và “Balzac sẽ chẳng phải là Balzac, nếu những chuyện yêu đương tán tỉnh của mấy bà quý phái vô công rồi nghề không được đặt trên một cái nền lịch sử-xã hội hết sức cụ thể”... Cách đọc phân tâm học ẩn hiện trong sự phân tích những nhân vật, những cảnh huống bộc lộ một nỗi đau sâu xa từ thời thơ ấu, một ước ao ngầm ẩn, mà bản thân tác giả Tấn trò đời không hay biết, cũng như trong nhận định về lão Goriot “sống và hạnh phúc qua chuyển di, ủy thác”, trong sự vận dụng thích hợp khái niệm “cái chết của Người Cha” ở Đại tá Chabert, ở Tướng về hưu, “xung năng chết” ở Hai người đàn bà xóm Trại, “chủ thể ham muốn”, “đối tượng bị (được) ham muốn”, rồi “ẩn dụ về kiểu giết Cha, tượng trưng cho bước chuyển sang tuổi trưởng thành” ở Balzac và cô bé thợ may Trung Hoa ... Bổ sung cho những cách tiếp cận trên, thi pháp học khai thác cấu trúc truyện kể, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật v.v. Không gian với chức năng nhận thức, lý giải, “chức năng mới mẻ nhất” do Balzac đem lại; không gian khép kín trong tiểu thuyết Stendhal; không gian chao đảo, biến động trong truyện Bernanos, một “không gian thấp thoáng điều huyền bí, nơi mà thực tế tầm thường bề ngoài đột nhiên phát lộ ý nghĩa ẩn giấu”; không gian bao hàm sự tan rữa, tàn tạ trong Một tấm lòng chất phác của Flaubert; không gian bao la bát ngát nhấn chìm những cố gắng nhỏ nhoi hữu hạn của con người trong Một con đập ngăn Thái Bình Dương của Marguerite Duras; thời gian ngưng đọng trong Bà Bovary, thời gian gấp gáp hối thúc trong Moderato cantabile... Rồi cấu trúc truyện kể, từ Đi tìm tuyệt đối của Balzac với cái kết bất ngờ, khi truyện hoàn toàn có thể kết thúc, thì hành động lại bắt đầu, chung cục lại hoãn và “cơ sở của cấu trúc này chính là quan niệm sâu xa, cho rằng đam mê lớn không thể tiêu diệt, nó chỉ thiếp ngủ mà không chết và chỉ chấm dứt cùng với sự sống của nạn nhân bị nó chi phối”, đến cấu trúc khác lạ của Tuổi thơ, với những đoạn dài ngắn không đều, xen nhiều khoảng trắng, “nhằm theo sát và tái hiện các hướng động (tropisme) trong tính rời rạc, lưu chuyển, thoáng qua của chúng”, rồi cấu trúc trùng điệp của Moderato cantabile “với những biến tấu muôn vẻ của một số chi tiết vừa mang chất thơ vừa có ý nghĩa biểu tượng”.

Và không ít trường hợp, đôi ba lời bình cuối cùng nhẹ buông, bỗng đưa câu truyện từ một thời gian rất xa xôi, một không gian thật khác lạ, đến gần ta, ở trong ta, thành vấn đề của chính ta. Phần kết thúc truyện Pierre Grassou “chỉ kết thúc văn bản của truyện” còn cuộc sống tầm thường của nhân vật bất tài công thành danh toại vẫn tiếp diễn, vượt ra  ngoài dấu chấm hết văn bản “bởi vì, nào có riêng gì thời Balzac, nào có riêng gì trên đất Pháp, người ta mới gặp, ở không ít lĩnh vực, “những chàng Grassou đã thành đạt, liên đới cùng những Grassou sẽ thành đạt”?”  Và rộng hơn, phổ quát hơn ý nghĩa xã hội-lịch sử cụ thể của Phòng Cổ vật, điều khiến ta ngậm ngùi có lẽ là sau mỗi cuộc bể dâu, ở thời nào, nơi nào, dường như “cũng rớt lại một số người bơ vơ, lạc lõng, tự nhốt kín trong chân lý riêng của mình, khăng khăng thủy chung với những tín điều có thể là trong trẻo, thuần khiết, nhung không còn sức sống, chẳng có tương lai, tạo nên đây đó một vài dạng Phòng Cổ vật”.

Như đã khẳng định bên trên, ở phong cách riêng của Lê Hồng Sâm, có sự tinh tế, cẩn trọng, những phẩm chất thường thấy ở những “người nữ” theo đuổi nghề nghiên cứu. Phẩm chất ấy cũng có phần được chi phối bởi “thiên tính nữ”. Điều này được thể hiện  trong phần III  “Cảm nghĩ… đó đây”, qua ba bài viết ngắn, nhưng rất thú vị về dịch thuật, đó là “Nhớ Đỗ Đức Hiểu – Dịch giả”, “Chi tiết nhỏ hàm chứa vấn đề lớn hay là dịch thuật và văn hóa”, “Đôi lời về việc dịch Bên phía nhà Swann của Marcel Proust”. Luận bàn về dịch thuật, bao giờ Lê Hồng Sâm cũng tỏ ra rất nhẹ nhàng. Nhẹ nhàng nhưng sâu sắc. Bà cho biết dịch thuật là công việc vô cùng khó khăn, không ai có thể nói “mạnh”. Tuy nhiên, khi cần bảo vệ sự thật và chân lý, người dịch phải biết đi đến tận cùng. “Dịch thuật là sự phục tùng có sáng tạo”. Câu châm ngôn của “người đàn anh” trong nghề – giáo sư Đỗ Đức Hiểu - đã được thể hiện một cách nhất quán trong toàn bộ sự nghiệp văn chương của bà. Tôi nghĩ, đó còn là một phần của “thiên tính nữ” trong phong cách phê bình – tiểu luận mà Nhà giáo Nhân dân Lê Hồng Sâm suốt đời theo đuổi

 


[1] Xã hội thuộc địa trong Một con đập ngăn Thái Bình Dương của Marguerite Duras, tr.131

[2] Trần Hinh nhấn mạnh.

Nguồn Văn nghệ số 28/2018

Tin liên quan

Ngô Tất Tố - một sự nghiệp lớn trên cả hai tư cách

Nghiệp văn của Ngô Tất Tố là nằm trọn nửa đầu thế kỷ XX, thế nhưng người đọc vẫn không một chút e dè ...

Murakami và hình ảnh văn học Nhật Bản trên thế giới

Những thập niên gần đây, sự đa dạng và áp đảo trong các bản dịch tiểu thuyết của Haruki Murakami đã ...

Kỷ niệm lần thứ 94 ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2019): BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU PHONG CÁCH BÁO CHÍ CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh tự nhận là “một người có nhiều duyên nợ với báo chí”. Hoạt động báo ...

"Long thần tướng 2" là truyện tranh ấn tượng nhất tại Madrid.

Tập một bộ truyện lịch sử này ra mắt từ năm 2014, tới nay đã có bốn tập được xuất bản. Tập một bộ tr ...

Idaho, đoạt giải văn học quốc tế Dublin 2019

Với cuốn tiểu thuyết Idaho, nhà văn nữ khá mới Emily Ruskovich đã nhận giải văn học quốc tế Dublin t ...

Bên trong tháp Babel của dịch thuật

​Nếu ví dịch thuật giống như cây cầu – cũng là một ẩn dụ thông dụng cho khái niệm này – thì một khi ...

Vinh danh tác phẩm kịch bản Văn học có giá trị

Nhân hai dịp kỉ niệm lớn của dân tộc: 65 năm chiến thắng Điện Biên Phủ (1954 – 2019) và 75 năm ngày ...

ESNETS HEMINGWAY với Chuông nguyện hồn ai

​Tôi học được ở Hemingway rất nhiều điều. Trước ông, các nhà văn thường kể chuyện về con người, đôi ...

Dạ hội kỷ niệm 220 năm ngày sinh A.S. Pushkin

Dạ hội kỷ niệm và Lễ trao giải Cuộc thi giáo viên dạy giỏi tiếng Nga toàn quốc đêm 6/6/2019 là sự ki ...

Người thơ Trúc Thông

Tôi muốn gọi anh là Người Thơ. Người Thơ chứ không phải nhà thơ. Thơ vốn không phải là một nghề mà l ...

Thẩm định đợt I cuộc thi “Bạn đọc thuộc Kiều”

Sáng ngày 8/6, tại Hà Nội, Hội Kiều học Việt Nam phối hợp với UBND tỉnh Hà Tĩnh, Đài tiếng nói Việt ...

Ra mắt tiểu thuyết trinh thám “Hạn chót lúc bình minh”

“Hạn chót lúc bình minh” của tác giả Cornell Woolrich vừa được Phúc Minh Books phối hợp với NXB Văn ...