NHỮNG TỐ CHẤT TƯƠNG ĐỐI BỀN VỮNG TRONG NGHIÊN CỨU - PHÊ BÌNH VĂN NGHỆ


Mọi tính toán khoa học đều mang tính tương đối. Tương đối luận của A. Einstein sở dĩ có giá trị trong nhiều giai đoạn lịch sử chính là nhờ tính thiếu bền vững ở một mức nào đó: Con người là một sinh vật đặc biệt, thượng đẳng, niềm kiêu hãnh của nhân loại, nhưng so với thời gian, không gian, vật chất, năng lượng (bốn thực thể căn bản của vũ trụ) thì con người là bé nhỏ. Đi tìm những thuộc tính tương đối bền vững trong văn hóa học, nghệ thuật học, chúng tôi xin dừng lại khảo cứu mấy bình diện thường được gặp sau đây, được coi là cầnđủ, đó là: Vai trò của triết học; kiến thức thông sử của một vài nền văn học - nghệ thuật; phương pháp luận được coi là công cụ biện chứng giữa điểmdiện, giữa cái bên trongcái bên ngoài

  1.  

Tri thức triết học lịch đại và đồng đại là cơ sở của văn hóa học và nghệ thuật học

Phriderich Engels có lần nói: Các nhà khoa học muốn làm gì thì làm, họ vẫn bị triết học thống trị. Ở một phương diện nào đó, việc nghiên cứu, phê bình văn học, nghệ thuật khó thoát khỏi sự ràng buộc triết học thời đại mình, mỹ học dân tộc mình. Biên độ phê bình văn nghệ dù mở rộng đến đâu, tầm nhìn của nhà phê bình có khoáng đạt đến mấy, vẫn được phát sinh, nảy nở từ thực tiễn sáng tạo của đời sống, trên cơ sở mỹ học dân tộc và đường lối văn hóa của Đảng. Không thừa nhận điều đó, dù vô tình hay hữu ý đều dẫn đến tình trạng lý luận “chay”, phê bình ngẫu hứng, cảm tính, ít có tác dụng xã hội, thiếu ý nghĩa triết lý nhân văn. Triết học văn hóa - một phạm trù triết học thực tiễn ra đời khoảng giữa và sau thế kỷ XX được sử dụng trước tiên ở triết học phương Tây, rồi dần dầnlan ra các nước khác. Trên văn đàn và diễn đàn quốc tế, trước khi triết học văn hóa ra đời, người ta đã biết đến triết học ánh sáng. Đặc điểm của nó là chấp nhận ánh sáng tự nhiên như trí tuệ, sức tưởng tượng, lý trí, v.v… phản đối thứ triết học phụ thuộc vào thần học, đề cao triết học nhập thế, loại bỏ siêu hình học. Trong lĩnh vực văn hóa học, nghệ thuật học sự hiện diện triết học văn hóa nhằm tìm kiếm: Bản chất và ý nghĩa lý luận của từng hiện tượng văn hóa; vai trò trung tâm của văn hóa là con người, những giá trị trong kho báu dân tộc, trong đó tự do là giá trị cao nhất. Nếu trí tuệ, lý trí của con người đóng vai trò chủ đạo trong quan hệ nhận thức lý luận, thì cảm xúc tình cảm giữ hàng đầu trong quan hệ giá trị. Trong lý luận - phê bình văn nghệ chúng ta cần cả hai. Thiếu một trong hai tố chất đó, tác phẩm nghiên cứu phê bình thiếu sức thuyết phục số đông bạn đọc.

Xin nêu hai hiện tượng: - Bản chất nghiên cứu phê bình văn nghệ mang tính chất xã hội sâu sắc; - Vai trò của triết học trong nghiên cứu phê bình còn tìm thấy trong văn hóa tranh luận. Nghiên cứu phê bình văn học là công việc của xã hội. Nó chưa bao giờ là việc riêng của nhà phê bình, dù đó là nhà phê bình có hạng. Nó bao giờ cũng lấy đời sống xã hội làm tiêu chuẩn chân lý, lấy đời sống sáng tạo làm thước đo tài năng. V.G. Bielinsky (1811-1848) nhà đại phê bình văn nghệ Nga, gọi nghiên cứu phê bình là sự nhận thức thời đại, là động lực của thực tiễn sáng tác. Chính ông là người biết gắn lý luận với thực tiễn, hay nói như Descartes là duy lý thực tiễn, thứ lý luận biết gắn với thực tiễn đời sống xã hội - văn hóa nhờ những đại biểu văn học, thơ ca lớn nhất của nước Nga đầu thế kỷ XIX như Puskin, Gogole, Lermontov và những nhà văn bậc thầy ở châu Âu như Shakespeare, Servangtes, Goethe, v.v… từ nhu cầu công chúng thời đại đó. Mỹ học của Bielinsky được gọi là mỹ học chuyển động tức là không khô cứng, gò ép mà xuất phát từ sự sinh động của đời sống Nga từ cuộc chiến tranh vệ quốc năm 1812, cuộc cách mạng tháng Chạp 1825, cho đến năm 1861, khi chủ nghĩa nông nô Nga bị lật đổ. Là một nhà duy vật của phong trào Ánh sáng Nga, Bielinsky biết hút nhụy từ những vườn hoa đầy hương sắc của chủ nghĩa hiện thực Nga, từ môi trường văn hóa các nền văn học hiện thực châu Âu nửa đầu thế kỷ XIX.

Vai trò của triết học văn hóa trong nghiên cứu phê bình văn nghệ còn tìm thấy trong văn hóa tranh luận. Câu châm ngôn của người Pháp: “Tranh luận tìm ra ánh sáng” thật ứng nghiệm với những cuộc tranh biện học thuật giữa các nhà văn, các trường phái nghệ thuật. Ai làm trọng tài trong hành trang đi tìm chân lý? Đó chính là văn hóa tranh luận. Ví dụ: Các cuộc tranh luận đầu thế kỷ XX về quốc học, về Truyện kiều, về duy tâm và duy vật, về thơ cũ và thơ mới, ở cả hai chiến tuyến đều có ý kiến khác nhau là vậy, “so găng” nhau đều một thua, một được là vậy, nhưng lịch sử nghiên cứu phê bình phải công nhận nét đẹp lấp lánh của văn hóa tranh luận. Vì sao vậy? Vì cả hai phía đều soi chung một điểm hội tụ là ý thức dân tộc, một vấn đề quan thiết đến vận mệnh dân tộc, nếu như chúng ta biết rằng, ý thức dân tộc bao gồm nhiều giá trị, là phương lược lớn để hoạt động cách mạng, là hạt nhân đoàn kết… Ở đây việc được - thua, đúng - sai của cá nhân lùi lại được coi như những phương tiện để đạt mục đích cao hơn: đó là những quan điểm duy tâm bị đẩy lùi, những khuynh hướng phục cổ bị phê phán, những tư tưởng duy vật, tiến bộ được khẳng định, đặc biệt là giới trí thức giúp họ tham gia công việc giải phóng dân tộc. Cuộc đấu tranh giữa phái nghệ thuật vị nghệ thuật và nghệ thuật vị nhân sinh sau 4 năm tranh luận đã dần dần xích lại gần nhau, bổ sung cho nhau, hài hòa lợi ích, vì họ chỉ khác nhau về thế giới quan, về khẩu khí tranh luận, nhưng không khác biệt nhau về sự cách tân ngôn ngữ, về tình yêu thiên nhiên, yêu nước, dòng hoài niệm về quá khứ, “nỗi đau đời”, v.v…

 

  1.  

Khảo sát lại các giá trị trong lịch sử văn học nghệ thuật dân tộc

Mọi tác phẩm văn học, nghệ thuật đều là con đẻ của thời đại. Thời đại là bà mẹ của mọi cảm hứng sáng tạo. Ở đây, việc miêu thuật các sự kiện lịch sử để chứng minh cho sự ra đời của tác phẩm là cần nhưng chưa đủ. Trong hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, tiền nhân đã để lại cho chúng ta nhiều kho báu quan yếu. Văn chương, nghệ thuật là kho báu chứa nhiều giá trị phức tạp, phần lớn viết bằng chữ Hán, về sau trong nhiều thế kỷ tiếp nối có chữ Nôm, văn Nôm. Nho học là nền tảng của hệ thống giáo dục khoa bảng với mục đích đào tạo sỹ phu để làm quan. Văn chương sáng tạo, dù ở đỉnh cao của văn nhân kiệt xuất vẫn chịu ảnh hưởng Khổng giáo. Năng lực sáng tạo của văn nhân, nghệ sỹ là to lớn, nhưng cha ông ta không quen làm nghệ thuật học. Tư duy trực giác hạn chế tư duy khái niệm, chưa tạo dựng được một nền mỹ học truyền thống. Thực trạng đó kéo dài hàng nghìn năm để lại những khiếm khuyết có tính lịch sử.

Vài ví dụ:

  • Một nền văn học chữ Nho, có xu hướng đạo đức nhập thế, ít bàn đến triết học, khuynh hướng sáng tạo nghệ thuật. Ngay cả Lê Quý Đôn (1726-1784), người sớm tiếp cận với nhiều cái mới của châu Âu về các quy luật địa lý tự nhiên, về lý, khí, lịch số, về văn tự độc đáo qua sách của đạo Ki tô, phát hiện ra nhiều địa danh được ghi trong Vân đài loại ngữ, v.v… thế mà ông vẫn chưa thấy rạch ròi tìm ra quy luật trong văn hóa sử. Chưa nói, trong số 40 bài thơ được ông chép trong Kiến văn tiểu lục nói là của nhà thơ thiền sử Hương Hải (1628-1715) thì có đến 32 bài là tác giả Trung Quốc!?[1].
  • Muốn nghiên cứu tốt, đề xuất ý tưởng hay, trước hết phải dựa vào tư liệu, văn bản học. Nhưng tư liệu càng nhiều, thì dễ bị nhầm lẫn, trùng lặp. Trong kho tàng Hán học từ phương Bắc nhập vào nước ta, tránh sao khỏi “tam sao thất bản”. Văn Hán, văn Nôm thường mượn những điển tích trong thư tịch cổ Trung Hoa. Chỉ riêng kho từ vựng bàn việc học hành đã có hàng trăm từ ngữ… Mượn Hán Văn nhưng văn Nôm thường dùng theo nghĩa riêng, còn chuyện nhầm lẫn trong học thuật là khó tránh... Trong thông sử nước ta thời bị phương Bắc đô hộ cho đến thời phong kiến nhà Nguyễn sự trùng lặp, việc vay mượn lịch sử và giả sử, giữa văn chương hữu danh và truyện nôm khuyết danh, giữa văn nôm của các bậc hiền nhân và văn học dân gian, v.v… là một quy luật tất yếu của giao lưu văn hóa cưỡng chế. Nhiệm vụ hôm nay của các nhà văn hóa học, nghệ thuật học là đi tìm những giá trị thực, cái định thái và cái biến thái của một thời đại lịch sử.

 

  1.  

Đi tim một lôgích biện chứng trong phương pháp luận triết học văn hóa

Triết lý phát triển gồm nhiều nội dung. Bài viết ngắn này chỉ xin nêu hai hiện tượng học thuật trong dòng chảy triết học văn hóa:

- Phạm Văn Đồng - một trí tuệ uyên bác khi bàn về văn hóa và đổi mới[2] đã viết: “Đổi mới phải bắt nguồn bắt rễ từ mảnh đất văn hóa theo nghĩa rộng nhất”. Như vậy, văn hóa là mục đích, còn các quy luật khác chỉ là phương tiện. Đường lối định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) theo kiểu dân tộc, cốt cách Việt Nam khó khăn biết nhường nào!? Ông đã đề xuất phương pháp biện chứng khi nhận định về cái đượccái còn phải phấn đấu trong sự nghiệp đổi mới: Phân tích và vận dụng thời cơ và nguy cơ… không có gì khác là nắm vững định hướng XHCN gắn liền với độc lập dân tộc: Đó là cái bất biến, còn vận dụng nguyên lý này như thế nào là tùy thế, tùy lực, ý Đảng, lòng Dân, cơ trời vận nước, v.v... Đó là cái vạn biến.

- Vũ Ngọc Phan[3] và một phương pháp phê bình duy lý - thực tiễn. Ông là nhà văn hóa lớn, thuộc thế hệ đầu tiên tham gia mặt trận dân chủ Đông Dương và Hội truyền bá quốc ngũ (1936-1939) với nhiều cương vị khác nhau thời kỳ tiền khởi nghĩa và Cách mạng tháng Tám, người được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I (1966). Nói nhà văn hóa lớn, là bởi trong khảo cứu, phê bình văn học, ông đã dựa trên phông văn hóa tổng quát rộng, với tri thức uyên bác về văn hóa dân tộc và văn hóa các nước. Tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc là động lực trong khảo cứu, phê bình của tác giả họ Phan. Vào 4 thập kỷ đầu của thế kỷ XX, trong hàng trăm tác giả với các quan điểm chính trị khác nhau, trường phái không giống nhau, v.v… ông biết lấy mẫu số chung của phương pháp nghiên cứu: duy lý và thực tiễn; Duy lý là ở chỗ, ông lấy tinh thần dân tộc làm gốc, lấy lăng kính văn hóa để chấn hưng và dự báo tương lai văn hóa Việt Nam có quan hệ đến tồn vong dân tộc, để đi tìm thực tiễn là đề cao vai trò chữ quốc ngữ, nền quốc văn, quốc học nước nhà. Không phải ngẫu nhiên mà nhà văn họ Phan đưa lên hàng đầu Trương Vĩnh Ký (1837-1898) là nhà văn hóa thời kỳ đầu chữ quốc ngữ. Công lao lớn nhất của họ Trương là việc cho xuất bản những sách bằng chữ quốc ngữ, phiên dịch sách chữ Nôm - cốt dùng những chuyện phổ thông làm cái lợi khí cho người học lan rộng trong dân gian” (I, 41). Nhà văn thứ hai trong nhóm Đông Dương tạp chí được Vũ Ngọc Phan đề cao là Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936), người đã có công lớn đối với quốc văn, giữa lúc văn chương đối với số đông còn bở ngỡ, ông đã chủ trì một cơ quan văn học “tập họp những cây bút có tiếng, gây nên phong trào yêu nước, mến quốc văn trong đám thanh niên tri thức bấy giờ” (I, 63). Viết về Phạm Quỳnh (1892-1945) một nhà văn có thế giới quan phức tạp nhưng về triết học, văn hóa dân tộc, ông có những đóng góp không nhỏ, có học vấn uyên bác, là linh hồn của Tạp chí Nam Phong, tác giả của cuốn Tục ngữ ca dao xuất xứ là bài diễn thuyết tại Hôi tri trí (1921) là loại sách trước thuật, có trí thức cao, có phương pháp và nhận xét đúng đắn đã góp phần “xây đắp cho nền móng quốc văn được vững vàng… từ Bác chí Nam, người thức giả đều lưu tâm đến…” (I, 333).

Viết về Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, nhà phê bình họ Vũ thường tìm những đối sánh trong lịch sử văn học Đông - Tây. Lưu là “thi sỹ đa tình và thơ mộng với Tiếng thu là lời ru buồn thảm, những lời réo rắt làm xao động tâm hồn người đọc. Ông liên tưởng ngay đến “bài Thanh thu phú mà người đời đã nghe và cảm thấy tiếng ấy từ ngàn xưa của Âu Dương Tu hay Bài hát thu về với những tiếng đàn thu não nùng của Verlaine” (I, 336). Đối với thơ Xuân Diệu, tác giả họ Vũ đánh giá công bằng hơn, đặt tập Thơ thơ trong bối cảnh xã hội mới, khi mà yêu đương và tuổi xuân của lớp trẻ cần được ru bằng giọng yêu đời, tin tưởng, chứ không cực đoan như một số nhà phê bình khác coi thơ Xuân Diệu là “Tây quá”, “ngây ngô quá”. Ông viết về nguồn hứng và ý tưởng mới của Xuân Diệu là vì “Thơ thơ là cả một bầu xuân, là bình chứa muôn hương của tuổi trẻ, phàn nàn về sự thiệt thòi trong yêu đương: “… Vì mấy khi yêu mà chắc được yêu! Cho rất nhiều, nhưng nhận chẳng bao nhiêu”. Vũ Ngọc Phan không viết nhiều về Huy Cận - tác giả Lửa thiêng, chỉ có một nhận định: Thơ Huy Cận thanh tao, trong sáng, nhưng kém về tha thiết, thành thật” (I, 716). Nhà phê bình nói sâu sắc về cuốn Kinh cầu tự (1942), lúc này nhà thơ mới 23 tuổi và ngăn ngừa tế nhị tâm lý cao ngạo răn dạy đời: “Huy Cận viết Kinh cầu tự với một lối văn ngập ngừng, bỡ ngỡ, như người mới tập viết văn xuôi, tư tưởng lại non nớt, vậy mà ông đã lo độc giả không hiểu được mình, đủ biết ở nước ta cái gì cũng nảy sinh quá sớm, nên chóng khô héo. Ở nước ngoài, quả lâu chín, nên vừa to, vừa ngọt; ở nước ta hoa quả phần nhiều bị rám nắng hơn là chín, nên vừa nhỏ, vừa chua” (I, 719). Viết đến đó, nhà phê bình nghĩ ngay tới Pascal viết tập Tư tưởng khi mới 40 tuổi, danh tiếng khắp nước Pháp và các nước lân bang, mà chưa thấy chỗ nào ông dám “lên mặt” dạy đời, khinh thị bạn đọc.

Văn hóa phê bình lịch duyệt là đặc điểm của Vũ Ngọc Phan. Việc khen - chê, đúng - sai, thành thực hay giả dối đều được “đặt lên bàn”, “đánh bài ngửa”, nhưng vẫn giữ được phong cách tranh biện trong sáng. Tranh luận là với mục tiêu tìm chân lý khoa học, vì sự phát triển quốc văn, quốc học, dấy lên phong khí luận học - tiền đề của tự do ngôn luận. Các phía liên quan tranh cãi thường ôn tồn, bình tĩnh nghe nhau, hiểu động cơ của nhau, gọi nhau bằng những đại từ nhân xưng lịch thiệp: tiên sinh, người, quân, công… Có lẽ vì vậy mà Vũ Ngọc Phan ít bị “đối thủ tấn công”, trái lại ông tranh thủ, thuyết phục có lý có tình những đối tượng mà mình khảo chứng, phê bình./.


[1]Dẫn theo GS. Nguyễn Thạch Giang Lời quả chắp nhặt, tập III, Nxb Khoa học xã hội, 2008, tr. 65.

[2]Văn hóa và đổi mới, Bộ Văn hóa - Thông tin xuất bản, Hà Nội, 1994.

[3]Vũ Ngọc Phan tuyển tập, tập I, Nxb Văn học, Hà Nội, 2008, xem tr. 328, 340.

Nguồn Văn nghệ số 47/2018

Tin liên quan

Tính nhân dân-phẩm chất đầu tiên của tác phẩm văn học nghệ thuật

Tính nhân dân là mối liên hệ mật thiết giữa sáng tác nghệ thuật ưu tú với thị hiếu thẩm mỹ, tư tưởng ...

Cuộc tìm kiếm cái đẹp

Làm thơ đã lâu, cái tên Đinh Ngọc Diệp chẳng còn lạ lẫm mới mẻ trong làng thơ nước nhà. Thập niên 80 ...

Hai phương diện đặc sắc trong chân dung nhà Nho- Kẻ sĩ, và vị hưu quan Nguyễn công Trứ

Đó là tài và tình - hai phẩm chất, hai phương diện làm nên đặc trưng của nhà Nho Uy Viễn; và xét rộn ...

Bây giờ cũng vừa độ heo may

Lẽ ra Nguyễn Hiệp hoàn toàn có thể lấy những điều tâm tình sau đây để làm lời mở đầu cho cuốn sách, ...

Và anh đi trên cánh đồng người

Tác giả chỉ gói ghém 72 bài thơ viết về quê hương, cha mẹ, vợ con và những điều bình dị, thường nhật ...

Thơ có thể làm ta đổi thay ý nghĩ

Có những ý thơ, những bài thơ của các nhà thơ - nhất là những nhà thơ nổi tiếng - làm cho ta phải th ...

"Hồn tôi đã hóa con đò ấy..."

Do bệnh nặng, Nhà thơ Ngô Minh đã từ trần lúc 17h ngày 3/12/2018 tại Huế, hưởng thọ 70 tuổi. ...

Gã giang hồ lương thiện

Ăn Bay là câu chuyện của một gã giang hồ lương thiện. Cuộc đời Sơn khởi đi từ những năm 1972 đến nhữ ...

“Tình” trong thơ

Dương Xuân Huynh là một trong những nhà thơ Hải Phòng đã nặng lòng và bền bỉ với thơ, nhiều bài thơ ...

Văn học và văn học hiện thời qua một góc nhìn

Như con người, thể trạng văn học cũng chập chờn lúc thăng, khi giáng, lúc khỏe, khi yếu. Thời điểm n ...

Về câu ca “Đời vua Thái Tổ, Thái Tông…”

Tác giả Vũ Bình Lục, trong bài Truy tìm xuất xứ mấy câu ca dao (Văn nghệ số 37, ngày 15/9/2018), dẫn ...

Những chuyển động đa chiều trong đời sống văn học Việt Nam đương đại

Sau 1986, đời sống văn học Việt Nam có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Sự giao lưu kinh tế, văn hóa, sự b ...