NHỮNG NGƯỜI ANH EM TRONG LÒNG DÂN TỘC (5)


Kỳ V : HÀNH TRÌNH LA HỦ

Mường Tè, vùng đất nơi cuối trời Tây Bắc 600 năm trước đây đã từng đi vào trong thơ của vị thánh quân Lê Lợi khi ngài đem quân bình định chốn rừng thiêng nước độc này. Câu thơ “Hư đạo nguy than tam bách khúc” - dịch nghĩa là “ba trăm ngọn thác nguy hiểm đã thành lời nói hư huyễn” của tiền nhân giờ ứng nghiệm với những con đường chạy qua dốc núi để đến với các xã vùng sâu, vùng xa của tỉnh Lai Châu. Nơi núi cao, sông dài này cũng là quê hương của những tộc người bao đời sống du canh, du cư như thân gỗ mục trôi trên khúc sông vắng. Những cái tên Pa Vệ Sủ, Pa Ủ, Ka Lăng, Bum Tở, Nậm Khao, Khồ Ma… là khu vực lưu trú biệt lập của người La Hủ.

Trang phục truyền thống của phụ nữ La Hủ

Theo quan niệm của đồng bào, La Hủ có nghĩa là con hổ và họ tự đặt cho mình cái tên đó như một tên gọi chính thức. Ngoài ra, cũng còn một số cách gọi khác như Xá Lá Vàng, Xá Quỷ, Khù Xung… Với dân số chưa đầy 10.000 người, dân tộc này hiện đang đứng trước nguy cơ suy thoái giống nòi, điều kiện kinh tế chậm phát triển và dần mai một những bản sắc văn hóa truyền thống vốn có. Nhưng cũng chính nơi đây, cộng đồng cả nước đã chung tay làm nên những cuộc hành trình đưa tộc người La Hủ dần trở về với cuộc sống no ấm và yên ổn. Có thể nói, đó là hành trình của con người tìm đến với con người.

Ở Trung Quốc người La Hủ còn có tên là Lạp Hỗ. Người Lạp Hỗ ở Trung Quốc có khoảng hơn 410.000 người, chủ yếu sống ở Vân Nam. Thái-lan cũng có khoảng 25.000 người, họ là trong số 6 bộ tộc miền núi của nước Thái. Ở Lào theo số liệu điều tra năm 1985 có khoảng 15.618 người La Hủ sinh sống. Cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác sinh sống tại các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta, cách đây gần 200 năm, người La Hủ từ các dải núi vùng Vân Nam, Trung Quốc đã di cư đến Mường Tè và bắt đầu canh tác trên những mẫu ruộng bậc thang do người Hà Nhì bỏ hoang thuộc vùng đất Pa Ủ. Nhưng rồi chỉ sau vài vụ ngô, họ lại kéo nhau đi nơi khác phát trỉa nương, dựng lán làm nhà. Khi những mái lá trên căn nhà của người La Hủ vàng đi thì cũng là lúc cả xóm bản kéo nhau tìm nơi ở mới. Có lẽ đây cũng là một nguyên nhân mà họ được gọi bằng cái tên Xá Lá Vàng?!

Vài mươi năm nay, người La Hủ theo chính sách của nhà nước cùng sự động viên của lực lượng bộ đội biên phòng, đã bắt đầu thành lập làng bản định cư. Song bản làng của họ thường phân tán trên những sườn núi đất cao, được dựng một cách tạm bợ và cách biệt nên việc đi lại giao thương, phối hợp canh tác sản xuất gặp nhiều khó khăn. Dẫu đã định cư được một thời gian dài, nhưng ở nhiều chòm bản chúng tôi đến, sự tạm bợ vẫn toát lên từ quy hoạch cho đến kiến trúc nhà cửa.  Trong nhà, vật giá trị nhất có lẽ chỉ là dăm cái nồi méo mó, vài cái bát vỡ và những bộ quần áo rách nát, tạm bợ không đủ sưởi ấm cho người giữa rừng dày sương lạnh. Có thể nói, với những chiếc lều lợp lá ở tạm bợ để rồi chuyển đi khi lá lợp đã vàng của những ngày du canh nương rẫy trên núi cao xa xưa, đã làm cho người La Hủ không có một kiến trúc nhà truyền thống.

Cách đây chưa đầy 5 năm, văn minh cuộc sống dường như còn rất cách xa với những người dân bé nhỏ này. Người La Hủ luôn đói ăn, thiếu mặc, không biết nói tiếng phổ thông, thậm chí sợ cả ánh mặt trời. Mặc dù Đảng bộ và chính quyền các cấp đã có nhiều chủ trương chính sách chăm lo phát triển kinh tế xã hội, đồng thời đặt mục tiêu xóa đói giảm nghèo toàn diện, bền vững cho người dân nơi đây với nhiều chương trình đầu tư cơ bản. Nhưng do đại bộ phận gia đình La Hủ đã quen lối sống dựa dẫm vào trợ cấp của Chính phủ nên những khoản trợ cấp được ăn tiêu vô tội vạ, bỏ hoang ruộng đồng cho cỏ mọc. Rồi nạn nghiện hút, rượu chè cũng góp phần làm cho các bản làng La Hủ càng trở nên tiêu điều xơ xác. Người La Hủ tự gọi mình là " Ngừ sô Hả" - có nghĩa là “người khổ”.

Những phụ nữ La Hủ thường đến bến sông để ca hát

Nhưng đó đã là câu chuyện của ngày hôm qua, còn giờ đây, dưới chân ngọn núi Pù Tả Tòng, những dân của bản Nhóm Pố đã biết trồng cây ngô, cây đậu, nuôi con bò để bữa ăn thêm no, đêm ngủ thêm ấm. Ngày xưa, làm nương rẫy, người La Hủ chỉ dùng bắp ngô, thi thoảng có những mùa gạo nếp. Từ ngày được BĐBP hướng dẫn làm ruộng bậc thang, bà con tự mình cấy lúa, trồng thêm hoa màu và biết giữ giống cho vụ sau. Năm 2007, lần đầu tiên bản Nhóm Pố có một vụ mùa bội thu. Bưng bát cơm mới dẻo thơm, bà con càng thêm thấm cái ơn sâu của Đảng và cái nghĩa lớn của những người lính biên phòng.

Cái bụng đã tạm no, nhưng họ cũng không từ bỏ việc săn bắn bởi món yêu thích của người La Hủ là thịt rừng. Do ở vùng biên giới nơi đây, rừng và các sản vật từ rừng còn khá phong phú  nên người La Hủ vẫn còn săn bắt được. Ở một góc độ khác, các sản phẩm như da, sừng, mật, thịt rừng thu được từ săn bắt đã đem lại thu nhập cho nhiều gia đình. Bà con đã biết bảo nhau tự bảo vệ nguồn lợi từ rừng, không săn bắn, chặt phá tận diệt để rừng Mường Nhé mãi là bà mẹ vĩ đại che chở cho dân tộc La Hủ và các dân tộc anh em khác.

Trong khi trang phục của người đàn ông La Hủ khá giản tiện thì trang phục của phụ nữ La Hủ có phần cầu kì hơn. Họ không có truyền thống trồng bông vải mà thường đổi sản vật mình tìm được để lấy vải của dân tộc khác về may áo. Ủ kín mình trong chiếc áo dài đen có tên gọi là “phơ cơ dỡ” như thế này, những người phụ nữ La Hủ dù lam lũ vẫn khoe được nét đẹp của mình. Thường ngày, họ chỉ mặc áo dài, vào những dịp đặc biệt mới mặc thêm áo ngắn. Đặc biệt, ống tay áo phía ngoài được may ngược với những viền vải hoa các loại, với dải vải nhỏ thêu tay, tạo nét đường diềm viền hai mép. Một chiếc áo đẹp là ở cách trang trí những đường diềm tỉ mỉ chạy dọc theo tà và thân áo nổi bật lên trên nền vải đen với ba màu chỉ: đen, đỏ, vàng. Trên thân áo ngoài được cài khuy giữa ngực, trang trí những dải hoa văn hình con bướm với những hàng xu bạc cùng những bông hoa chỉ đỏ sặc sỡ, tạo nên một nét duyên khá đằm thắm cho những nụ cười sơn cước này.

Do kết cấu xã hội của người La Hủ cho đến nay vẫn còn trong trạng thái nguyên sơ nhất bởi chưa bao giờ phân chia giai tầng cũng như quan hệ họ tộc cũng hết sức lỏng lẻo nên những người phụ nữ La Hủ dẫu phải gánh vác rất nhiều trách nhiệm nhưng không có vai trò gì trong cộng đồng. Yêu văn nghệ, họ thường đến những khúc sông để giặt giũ và ca hát.  Lời bài hát La Hủ chủ yếu theo tiếng Hà Nhì nhưng có một nhịp điệu và âm vận riêng.

Cùng với dân ca, người phụ nữ La Hủ còn có một niềm tự hào khác là cây sáo. Bà Phản Me Ly, một nghệ nhân làm sáo ở bản Pa Ủ cho biết, sáo chủ yếu dành cho người phụ nữ thổi lúc vui buồn, lúc gọi bạn tình và cả khi vui tết cùng dân bản. Muốn làm một cây sáo, người phụ nữ La Hủ phải lên rừng chọn cây nứa có gióng dài rồi đặt lên gác bếp, sau vài ngày mới đem ra đục lỗ. Riêng với sáo lau thì phải chờ đến dịp tháng 9, bông lau nở thì mới lấy đoạn phía dưới và tạo lỗ sáo, lưỡi gà ngay lúc tươi. Cô gái La Hủ ngày nay dẫu cuộc sống đã nhiều thay đổi, nhưng vẫn rất say tiếng hát của đất trời này. Qua hai trăm năm thở than, réo rắt trên đất Việt, tiếng sáo La Hủ đã trở thành minh chứng cho tình yêu, sự thủy chung son sắt giữa người với người, giúp cho sự cố kết giữa mọi thành viên trong bản làng thêm bền chặt.

Những căn nhà của đồng bào La Hủ ở Mường Tè giờ đây còn có thêm một tên gọi mới là “căn nhà đại đoàn kết”. Khi cái đói tạm xa, Đảng bộ, chính quyền và lực lượng vũ trang nơi đây lại đặt ra cho mình một mục tiêu mới mới là làm thế nào để ngôi nhà của người La Hủ không còn những mái lá vàng tạm bợ, giúp cho bà con có được một những mái ấm vững chãi để đi về. Có như vậy, bà con sẽ không còn nghĩ tới chuyện dắt díu nhau di cư vào rừng sâu núi thẳm. Trong ba năm, từ 2008 đến 2010, những xóm bản La Hủ bỗng rộn ràng bước chân của hàng ngàn lượt cán bộ chiến sĩ BĐBP Lai Châu cõng từng gùi đinh ốc, tấm tôn, dao búa… lên để dựng nhà cho bà con.

Một căn nhà mới của người La Hủ, vách được thưng bằng tôn, trong nhà có treo ảnh Bác Hồ ở vị trí trang trọng

Bằng nguồn kinh phí hỗ trợ của nhân dân cả nước, những người lính biên phòng đã tạo ra bộ mặt mới cho các bản La Hủ. Nhà được lợp bằng tôn mạ mầu loại tốt, vách được thưng bằng tôn, trong nhà có treo ảnh Bác Hồ ở vị trí trang trọng cùng nhiều vật dụng gia đình có giá trị như chăn, màn, nồi xoong phích nước… giúp các gia đình ở Hà Xi nâng cao chất lượng cuộc sống một cách rõ nét. Ngày tổ chức lễ bàn giao nhà Đại đoàn kết cho các hộ dân cũng là lần đầu tiên trong lịch sử bản giáp biên Hà Xi Hà Nê được tổ chức một lễ chào cờ trang trọng. Tiếng hát quốc ca vang ngân vào rừng sâu, người dân Hà Xi không hiểu được nội dung lời hát nhưng họ đã lặng đi trong niềm xúc động. Bà con hiểu rằng, họ chưa bao giờ bị cộng đồng quên lãng!

Từ một cuộc sống gần như đói khổ nhất trong các dân tộc ở miền Bắc, trải qua những lần thay đổi lớn, cuộc sống của người La Hủ giờ đây đã có nhiều đổi mới. Thứ mà bà con cần giờ đây là những con đường đi lại thuận lợi để hòa nhập với cộng đồng cùng biết bao điều kiện khác để người dân tự mình đi lên thoát khỏi đói nghèo. Phải làm gì để xóa đi tập quán du canh du cư, xóa đi cái tên gọi định mệnh là dân tộc lá vàng và để bà con thôi tự nhận mình là “người khổ”… đó sẽ còn là một hành trình dài đối với chính quyền địa phương và đặc biệt là những người lính đang sát cánh cùng bà con nơi địa đầu Tổ quốc.

Trao nhà cho đồng bào La Hủ ở Hà Xi – Hà Nê

 

                                                          (Kỳ 6: Sau bóng núi Giăng Màn)

Tin liên quan

Đệ trình UNESCO ghi danh 'Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ'

Thủ tướng Chính phủ vừa có văn bản đồng ý gửi hồ sơ quốc gia đệ trình UNESCO xem xét đưa “Nghề làm t ...

Nhà nghiên cứu mỹ thuật Ngô Kim Khôi: Tranh Việt có sức hấp dẫn không nhỏ

Không thể phủ nhận một hấp lực rất lớn của tranh Việt Nam trên trường quốc tế, đặc biệt là các thế h ...

Họa sĩ Vũ Đình Tuấn dùng toàn bộ số tiền bán Bộ minh họa truyện ngắn trên báo Văn nghệ ủng hộ chương trình " Vượt qua đại dịch CoVID -19"

Theo chia sẻ của họa sĩ Vũ Đình Tuấn, bộ minh họa chùm truyện ngắn gồm 5 tranh của họa sĩ được đăng ...

Tổ chức cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc

Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTTDL) phối hợp với Hội Nhạc sĩ Việt Nam sẽ tổ chức “Cuộc thi Độc tấu ...

Đấu giá 60 tác phẩm mỹ thuật tiếp sức y, bác sĩ nơi tuyến đầu chống dịch

Hưởng ứng lời kêu gọi của Ban Chỉ đạo quốc gia phòng chống dịch bệnh Covid-19, hướng tới mục đích th ...

Nghệ thuật tạo hình Huế

Tôn giáo và tín ngưỡng là nơi lưu giữ nhiều giá trị và loại hình nghệ thuật, qua đó phản ánh nét tin ...

Lùi khai mạc triển lãm tác phẩm của các họa sĩ hàng đầu trên thị trường mỹ thuật

Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Bộ VHTTDL vừa có văn bản số 111/MTNATL-MT gửi các họa sĩ được ...

Những lời ca góp phần đẩy lùi dịch Covid-19

Cùng với “Ghen Cô Vy”, những ca khúc như “Việt Nam ơi! Đánh bay Covid!”, “Bao la những trái tim hồng ...

Mời độc giả đón đọc báo Văn nghệ số 13.

​Báo Văn nghệ số 13 ra ngày 28-3-2020 có các nội dung sau: ...

"Số đỏ" lên màn ảnh rộng

Đạo diễn Phan Gia Nhật Linh vừa công bố việc chuyển thể tiểu thuyết Số đỏ lừng danh của nhà văn Vũ T ...

Hạn chế số lượng đại biểu dự Lễ dâng hương giỗ Tổ Hùng Vương

Bộ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Ngọc Thiện vừa ký công văn gửi UBND tỉnh Phú Thọ về việc tổ chức Lễ dâng ...

Đưa phim lên các nền tảng trực tuyến

Trong giai đoạn ngành công nghiệp điện ảnh toàn cầu đang bị ảnh hưởng nặng nề bởi dịch Covid-19, một ...