NHỮNG NGƯỜI ANH EM TRONG LÒNG DÂN TỘC (13)


Bài 13 : Tìm lại cội nguồn người Ngái

Trong 16 dân tộc thiểu số dưới 10.000 người, có lẽ việc tìm được địa bàn cư trú cùng những thông số về điều kiện kinh tế - văn hóa – xã hội của cộng đồng người Ngái khiến chúng tôi tốn nhiều công sức nhất. Chỉ có gần 1500 người nhưng họ cư trú rải rác trên gần 10 tỉnh thành từ Bắc xuống Nam. Được sự chỉ dẫn của anh Đinh Phương, cán bộ bảo tàng dân tộc học Thái Nguyên, cuối cùng cũng tìm được một bản người Ngái sống quần cư đông đúc trên vùng đất của những đồi chè thơm lành.

Bản Tam Thái của người Ngái ở Thái Nguyên

Đưa chúng tôi đến thăm bản người Ngái, anh cán bộ văn hóa xã Hóa Thượng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên phân trần rằng bản thân anh cũng không rõ lắm về dân tộc này. Điều đó cũng dễ hiểu bởi hàng chục năm qua, giới nhân chủng học đã bàn cãi nát nước về dân tộc Ngái. Có người cho rằng người Ngái chính là người Hoa, hay một nhánh của người Hoa dựa trên những nét tương đồng về văn hóa cũng như phong tục. Song tới cuối những năm 70 thế kỉ trước, với những nghiên cứu công phu của các nhà nghiên cứu đã định danh người Ngái trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Đồng thời chỉ ra rằng, người Ngái với người Hoa là 2 cộng đồng độc lập, khác biệt cả về ngôn ngữ, phương thức sản xuất… Ngái là một tộc thiểu số ở Trung Quốc, vùng Quảng Đông. Ngôn ngữ của người Ngái gọi là ngôn ngữ Ngái – Quảng Đông, khác với tiếng Hoa. Và dân tộc này chủ yếu sống bằng nghề nông và nghề đi biển, khác với người Hoa rất giỏi buôn bán, làm ăn.

Năm 1999 số dân của đồng bào Ngái là 4.841 người gồm có các nhóm địa phương: Ngái Hắc Cá, Sín, Đản, Lê.  Song tên gọi ưa thích nhất là Sán Ngái, mang nghĩa là “người miền núi”. Tên gọi ấy không chỉ mang hàm y về địa hình nơi họ sinh sống mà còn như lời khẳng định rằng, dân tộc mình là một trong những nhóm người có công khai phá, dựng xây nên các bản làng trên vùng cao của các địa phương có dân tộc Ngái trú chân. Cho tới năm 2009, bằng nhiều nguyên nhân khác nhau, dân số của cộng đồng này đã có sự sụt giảm đáng kể khi chỉ còn chưa đầy 1500 người. Hiện diện ở Tam Thái có khoảng hơn 400 người, chiếm gần một nửa số người Ngái ở Việt Nam. Nơi đây được ghi nhận là xóm người Ngái tập trung đông nhất, còn ở các địa phương khác, bà con sống xen kẽ với các dân tộc anh em xung quanh. 

Cụ Hoa Huân năm nay đã 91 tuổi, nhưng ông nhớ rõ lắm cuộc di cư cùng gia đình từ Hà Cối, Quảng Ninh lên Thái Nguyên khi ông mới chỉ 11 tuổi. Thấm thoắt đã 80 năm! “ Bố tôi sinh ra ở Trung  Quốc, di cư sang Việt Nam. Tôi sinh ra ở Hà Cối. Năm tôi 10 tuổi thì bắt đầu đến Thái Nguyên. Không nhớ là đã đi bao nhiêu ngày, nhưng khi đến vùng đất này thì dừng lại, vì ở đây đất đai tốt, lại có nhiều mỏ thép, dễ làm ăn.” – cụ Huân kể lại.

Núi Cái và núi Hột ở thôn Tam Thái đã đón những bước chân di cư từ biển về rừng ấy. Chúng tôi đến thăm nhà họ Trần, một trong ba dòng họ đầu tiên của người Ngái đến khai phá và lập nghiệp ở đất này. Trao đổi với chúng tôi, anh Trần Văn Cường, chủ hộ, đã cho chúng tôi biết. Vào năm 1920, ba hộ người Ngái thuộc ba dòng họ Thẩm, họ Trần và họ Lâm từ Hà Cối, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh về đây lập nghiệp, rồi kết hôn với người Sán Dìu và các tộc người khác để phát triển dần cho đến hôm nay. 

Sự biến thiên của lịch sử cũng đã làm Tam Thái không còn giữ lại được không gian thôn bản đặc trưng của người Ngái ngày nào. Xưa kia, ở đây hầu hết là nhà trình tường với hai dạng nhà chữ Điền và nhà chữ Môn, với các công trình phụ nằm dọc hai bên dành cho bếp, chuồng gia súc... nối tiếp nhau thành 1 vòng khép kín. Ở giữa là sân, giống như một cái giếng trời rộng và chỉ có 1 cửa ra vào. Vật liệu dùng để xây nhà là những viên gạch rất to, được làm từ đất trộn nhuyễn với rơm rồi đóng khuôn, phơi nỏ. Kiến thúc đó cho thấy lối sống khép kín, độc lập của họ. Còn hiện hữu lúc này, dù không còn giữ được kiến trúc cũ, nhưng người Ngái ở Tam Thái vẫn giữ kiểu nhà truyền thống là một tổ hợp gồm nhà chính để ở, nhà bếp và chuồng gia súc được xây dựng riêng biệt. Họ vẫn lập thôn xóm ở sườn đồi, thung lũng hoặc ven biển, trên đảo. Cách bài trí trong nhà vẫn được người Ngái gìn giữ theo lệ xưa với bàn thờ gia tiên, bàn thờ thổ công được đặt ngay trong gian chính ngôi nhà.

Với người anh em dân tộc Ngái, có thể nói, phong cách ẩm thực dưới góc nhìn văn hoá sẽ tiết lộ rất nhiều điều. Dưới cách nhìn của mình, chúng tôi cho rằng cách nấu cơm của người Ngái, cũng không khác gì người Hà Nhì. Đây có lẽ là kiểu nấu cơm phổ biến của các dân tộc cư trú ở vùng Hoa Nam. Theo nhiều tài liệu dân tộc học, người Ngái ở Việt Nam có nguồn gốc từ người Hẹ hay Khách Gia ở Phúc Kiến, Quảng Đông di cư theo đường biển vào Quảng Ninh, Hải Phòng từ nhiều thế kỷ trước. Theo phong cách ẩm thực Quảng Đông, một trong tám phong cách ẩm thực tiêu biểu Trung Quốc, thì ẩm thực Quảng Đông nghiêng về các món chiên, rán và hầm. Phong cách ẩm thực của người Ngái cũng nghiêng mạnh về các món chiên, rán và hầm với nhiều dầu mỡ, mang đậm vị cay và ngọt.

Gia đình họ Thẩm chế biến món “khâu nhục” truyền thống

Dẫu các bản làng Ngái ở Tam Thái hay Lục Nam (Bắc Giang), Lục Hồn, Hà Cối (Quảng Ninh) đang ngày một neo người hơn do nhiều năm qua, dân số của dân tộc này không tăng song các bản làng người Ngái vẫn khá khang trang, trù phú. Họ gieo trồng thời vụ theo mùa dựa vào kinh nghiệm truyền đời và những dấu hiệu thiên nhiên như tiếng chim, mùa hoa nở, lá cây rừng. Họ cũng rất sáng tạo trong việc đắp đập dẫn nước, làm hồ trữ nước cho mùa vụ. Họ cũng rất giỏi những nghề thủ công như dệt chiếu, làm mành trúc, rèn, mộc, nung vôi, làm gạch ngói... Tỷ lệ đói nghèo của dân tộc Ngái tại các địa phương thường chỉ ở mức 15 đến 20% mà thôi.

Mặc dù ngày nay người Ngái không còn mặc trang phục truyền thống, nhưng theo lời ông Hoa Huân thì trang phục của họ giống với người Hoa (Hán). Phụ nữ Ngái thường mặc áo 5 thân, cài khuy lệch về bên phải. Nam giới mặc áo màu chàm, có túi, quần lá tọa. Đồng bào cũng thường đan các loại mũ, nón làm từ mây tre, lá cọ để sử dụng lúc đi làm và che ô, quàng khăn vào những dịp quan trọng.

 Coi trọng các hình thức phân chia gia đình, dòng họ cũng như các hình thái sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, người Ngái rất coi trọng việc thờ cúng tổ tiên và các loại ''thần'', ''ma'' ... Các gia đình đều có bàn thờ tổ tiên, thôn xóm nào cũng có đền, chùa. Đạo Khổng, đạo Lão, đạo Phật ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống của bà con, Trong các thôn xóm bao giờ cũng có một người trưởng tộc, có quyền quyết định, điều hành mọi việc lớn nhỏ trong thôn.

Điều đáng mừng là bà con ở Tam Thái vẫn còn sử dụng được tiếng Ngái trong cuộc sống sinh hoạt thường ngày cũng như trong các làn điệu dân ca, hát giao duyên được gọi là Sường cô hay Xướng ca. Hình thức sinh hoạt văn hóa này khá lãng mạn với những ca từ trong sáng, tình cảm và bao hàm nhiều nội dung răn dạy cách ứng xử, kinh nghiệm làm ăn. Thậm chí là có thể ngẫu hứng sáng tác thêm lời mới cho Sường cô nên trai gái Ngái có thể hát đối nhau 5 đến 7 đêm liền vẫn không bị trùng lặp. Kho tàng văn học dân gian cũng khá phong phú, nhiều trò chơi như múa sư tử, múa gậy, rồng rắn vui nhộn song ngày nay bà con ít sử dụng nên bị mai một nhiều.

 Gia đình họ Thẩm từ trăm năm nay vẫn ăn cơm nấu theo kiểu cha ông thưở còn ở miền Đông Triều, Quảng Ninh. Người Ngái ở đây chuộng gạo tẻ mà họ gọi là “trám cục” trồng trên các thửa ruộng lầy “sùi thẻn” quanh núi Cái với hai vụ chiêm và vụ mùa. Gạo sau khi được nấu qua một lượt nước sôi, sẽ được vớt ra để hong chín bằng phương pháp cách thuỷ. Phần nước cơm còn lại sẽ được dùng làm nước uống giải khát gọi là “mì canh”. Ngoài ra, còn một món ăn mang đậm nguồn gốc người Hẹ, Khách Gia mà người Ngái mang vào đất Việt, đó chính là món “khau nhục” mà ông Thẩm Dịch Thọ, trưởng họ Thẩm ở Tam Thái đã chế biến mời chúng tôi nếm thử. Món ăn này giờ đây đã ảnh hưởng lên rất nhiều dân tộc anh em khác như Sán Chỉ, Cao Lan và đặc biệt là người Tày và người Nùng. Người Tày Nùng gọi vui món này là “khổ nhục” bởi quy trình chế biến cầu kỳ, vất vả. Thế nhưng không thể không làm vì hương vị thơm ngon của nó.

Có thể nói, ẩm thực không chỉ là để duy trì cuộc sống, mà còn là sự hòa hợp giữa con người với tự nhiên. Không chỉ như vậy, tiếp cận với phong cách ẩm thực từ cá nhân, gia đình cho đến cả một cộng đồng. Ở người Ngái, trong bữa ăn cũng không có nhiều kiêng kỵ, con gái hay nàng dâu không phải sắp mâm ăn riêng mà được phép ngồi chung với cha và các anh em trai của chồng. Và đây là điều khác hơn nhiều so các dân tộc khác.

Một giá trị văn hóa phi vật thể không thể không nhắc đến của người Ngái chính là Lễ Kỳ Yên thường được tổ chức vào dịp đầu năm mới, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng sinh sôi, tươi tốt, mọi nhà mọi người được bình an, vạn sự như ý… Lễ cũng độc đáo này được chuẩn bị khá cầu kì và đặc biệt không thể thiếu bức tranh Tam thanh Ngọc đế (các vị thần linh), thanh la, tù và, dao... Người chủ lễ mặc áo cà sa, đội mũ hòa thượng dẫn đầu một đoàn người từ 5 đến 10 thanh niên khỏe mạnh đi vòng quanh sân lễ theo hình bát quái, vừa đi vừa múa hát.  Lời bài hát mang nội dung báo cáo với thần linh về kết quả sản xuất của một năm qua của bà con dân tộc, cũng như mong cho một năm mới mọi nhà mọi vật đều hưng thịnh. Nếu đến với Lục Nam vào những ngày đầu năm mới, bạn sẽ dễ dàng được chứng kiến lễ Kỳ Yên rộn ràng tiếng thanh la, tù và…

vườn rau của một gia đình người Ngái ở bản Tam Thái

Chọn đất này làm quê hương đã qua ba thế kỷ, thế nhưng mãi đến năm 1979, người Ngái mới chính thức được công nhận là một dân tộc. Trên chặng đường thiên di của mình, trải qua nhiều biến cố lịch sử, có lúc, người Ngái phải tự xoá nhoà mình vào nhiều cộng đồng dân tộc anh em. Thế nhưng, với những món ăn truyền thống mãi còn truyền đời, người Ngái vẫn minh chứng cho sự hiện diện của mình trong đại gia đình 54 dân tộc trên đất Việt.

                                      Kỳ sau: Thương lắm Shi La

Tin liên quan

Liên hoan múa Hà Nội - Hanoi Dance Fest 2019

Liên hoan múa Hà Nội - Hanoi Dance Fest 2019 sẽ diễn ra từ ngày 28-30/6 tại Nhà hát Tuổi Trẻ (số 11 ...

Nghệ thuật hại não của Robert Lang

Suốt cuối tuần tháng sáu oi bức, hơn 600 người đam mê gấp giấy từ khắp thế giới tập hợp ở New York đ ...

Trưng bày: “Quốc hiệu và Kinh đô Đại Việt qua các thời kỳ lịch sử”

Ngày 20/6/2019, Bảo tàng Lịch sử quốc gia khai mạc trưng bày chuyên đề: “Quốc hiệu và Kinh đô Đại Vi ...

"Vòng lập" chuẩn bị trình làng

Vở múa "Vòng lặp" của biên đạo múa kiêm vũ công người Pháp gốc Việt Xuân Lê được giới thiệ ...

Chuẩn bị cho Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 21

Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 21 năm 2019 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp UBND tỉnh Bà ...

Liên hoan Múa Hà Nội 2019

Liên hoan Múa Hà Nội 2019 sẽ diễn ra trong hai ngày 28 và 30 tháng 6 tại Nhà hát Tuổi trẻ, Hà Nội. C ...

Nhạc kịch ‘Dế Mèn phiêu lưu ký’ trở lại

Vở nhạc kịch “Dế Mèn phiêu lưu ký” sẽ được HBSO biểu diễn trở lại trên sân khấu nhạc giao hưởng thín ...

Tuần lễ phim Đan Mạch 2019

Tuần lễ phim Đan Mạch sẽ diễn ra tại TP Đà Nẵng và TP Huế từ ngày 4/7 đến ngày 11/7. Sự kiện do Đại ...

Sân khấu thử nghiệm 2019 có mới lạ?

​Cứ ba năm một lần, Liên hoan Quốc tế Sân khấu thử nghiệm sẽ lại diễn ra. Vào tháng 10 năm 2019, Liê ...

" Một khu đất" có cơ hội tranh Oscar 2020

​Một khu đất tốt của đạo diễn trẻ Phạm Ngọc Lân khi tiếp tục được vinh danh cao nhất ở hạng mục phim ...

Trình chiếu vở kịch tuyệt tác Lucrèce Borgia

Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội vừa cho biết sẽ có buổi trình chiếu duy nhất giới thiệu vở kịch Lu ...

Từ Vợ ba nghĩ về trách nhiệm xã hội của điện ảnh

Vợ ba, bộ phim đầu tay của nữ đạo diễn Ash Mayfair (Nguyễn Phương Anh) sau khi tham dự nhiều liên ho ...