NHỮNG NGƯỜI ANH EM TRONG LÒNG DÂN TỘC (12)


Bài 12: Miền truyền thuyết Ơ Đu

Vậy là đã 10 năm kể từ khi hàng ngàn hộ dân thuộc lòng hồ thủy điện bản Vẽ phải rời bỏ vùng đất định cư bao đời để hi sinh vì nguồn điện quốc gia. Theo dòng người di cư ấy, 400 người anh em Ơ Đu đã về tạo lập cuộc sống mới ở bản Văng My và Tăng Kho thuộc xã Nga My, huyện Tương Dương. Để đến thăm người anh em mà ngay từ tên định danh dân tộc mình đã có nghĩa là “Thương lắm”, hay còn cách gọi khác là “Tày Hạt” – có nghĩa là đói rách nơi vùng rừng núi phía Tây xứ Nghệ, chúng tôi đã không phải ngược dòng Nậm Nơn ghềnh thác.

Ngày mùa vui trên bản Văng Môn, Nga My, Tương Dương, Nghệ An

Theo thống kê năm 2009, dân tộc Ơ Đu chỉ hơn 600 người, chủ yếu sinh sống ở Nghệ An và có tới 80% số hộ thuộc tộc người này thuộc diện hộ nghèo. Dẫu có số dân ít ỏi, cuộc sống vô vàn khó khăn, thiếu đói nhưng người Ơ Đu lưu truyền trong cộng đồng mình những truyền thuyết rất lãng mạn về lịch sử hình thành của dân tộc mình. Người Ơ Đu già nhất, cụ Lò Văn Mằn mà chúng tôi được anh cán bộ văn hóa xã Nga My giới  thiệu khăng khăng khẳng định rằng, dân tộc của cụ đã được sinh ra cùng với dòng sông, ngọn núi ở Tương Dương. Chuyện bắt đầu bằng một tình yêu éo le giữa một chàng trai nghèo và nàng công chúa xinh đẹp. Bị vua cha ngăn cấm, chàng trai đã bỏ vào rừng sâu. Người yêu của chàng sau bao ngày thương nhớ cũng trốn khỏi cung điện để tìm người yêu. Vượt qua rừng sâu núi cao, nàng đã gặp lại người yêu. Cảm động trước tình yêu của đôi trẻ, ông Trời đã chọn ngọn núi cao nhất để hai người làm tổ ấm và đặt tên là Pu Lũng. Còn hai con sông Nậm Nơn, Nậm Mộ từng chứng kiến hành trình tìm người yêu của cô gái đã được biến thành dòng dông dát vàng.  Họ đã sống bên nhau trọn đời và sinh những đứa con đẹp tựa thiên thần. Những đứa trẻ ấy chính là tổ tiên của tộc người Ơ Đu.

Một truyền thuyết khác cũng thường được kể là trước đây, người Ơ Đu là một dân tộc phát triển như các dân tộc khác. Nhưng do đất đai hạn hẹp, nên tộc trưởng người Thái và tộc trưởng Ơ Đu đã giao ước một cuộc thi bắn tên, dân tộc nào bắn được mũi tên xuyên đá thì sẽ được ở lại đất cũ, dân tộc còn lại sẽ phải nhường đất ra đi. Người Thái dùng tên tre có gắn sắp ong nên mũi tên đã dính vào vách đá. Người Ơ Đu thật thà, dùng tên sắt nên thua cuộc. Vậy là họ phải bồng bế nhau vào vùng rừng Pù Lũng, Pù Huống. Giữa chốn rừng thiêng nước độc, cuộc sống khó khăn nên dân tộc này dần thoái hóa. Theo những ghi nhận của các nhà dân tộc học, năm 1934, cộng đồng người Ơ Đu chỉ còn 34 người.

Tuy nhiên, những chứng cứ xác đáng nhất và đáng tin cậy nhất đã chỉ ra rằng, dân tộc Ơ Đu ngày nay chính là một trong những tộc người góp phần cấu thành tiểu quốc Bồn Man lừng lẫy. Đến thế kỷ 15, dưới thời Lê Thánh Tông, Bồn Man diệt vong và sáp nhập vào Đại Việt. Người Ơ Đu vẫn thường nhắc về vùng đất tổ thuộc lưu vực của các con sông Nậm Nơn, Nậm Mộ và lan toả đến tận đất Lào cùng những thành quách nơi Hữu Khuông, Pú Pâu oai hùng trên đất Việt. Có nghiên cứu chỉ ra rằng, trước đây, người Ơ Đu giỏi nghề phát nương làm rẫy, lại biết đãi cát tìm vàng, đánh cá và buôn bán, nên cuộc sống khá sung túc, trình độ xã hội khá cao. Vậy mà quá khứ lấy lừng đó đã phai nhạt, dân số Ơ Đu hiện nay thuộc vào nhóm ít nhất trong đại gia đình 54 dân tộc và bản sắc không còn lưu giữ được bao nhiêu. Ngay các nhà nghiên cứu và các nhà dân tộc học cũng vất vả khi tìm kiếm và nhận định lại những gì là bản sắc văn hoá Ơ Đu. Bởi khi Bồn Man chấm dứt; người Thái, người Khơ Mú từ Tây Bắc tràn vào; người Ơ Đu yếu thế buộc phải cộng sinh và bị biến đổi đến nhạt nhoà như hôm nay.

Đi giữa bản Văng Môn, nơi người Ơ Đu cư trú đông nhất nước hiện nay với 90 hộ, chúng tôi như không tìm thấy đâu là một sắc thái riêng biệt. Chỉ thấp thoáng vài nếp nhà sàn hướng về đỉnh núi được bà con dựng thêm bên nhà chính tái định cư bằng bê tông cốt thép. Ban quản lý‎ dự án Thủy điện Bản Vẽ đã quy hoạch bản cho người Ơ Đu không khác gì bản của những người Kinh, người Thái thuộc vùng dự án. Trưởng bản Lo Hồng Phong cho biết, bản mới thiết kế không đúng với phong tục của bà con nên họ mới chỉ tạm sinh hoạt ở dưới sàn dưới chứ chưa vào ở. Thêm vào đó là đất sản xuất rất khó khăn nên bà con chưa thể tự lực lương thực, còn dựa vào trợ cấp. Được biết, dự án bảo tồn cộng đồng Ơ Đu được phê duyệt tháng 5 năm 2005 có tổng mức đầu tư 3,043 tỷ đồng, trong đó 1,5 tỷ đồng cho bảo tồn văn hoá vật thể và phi vật thể, còn lại dành cho hỗ trợ sản xuất, xoá đói giảm nghèo và giáo dục. Nhưng dự án này đã bị cắt nhỏ thành nhiều phần, do nhiều cơ quan thực hiện nên thiếu đồng bộ. Đơn cử như việc xây dựng nhà ở, làng bản người Mông thường cấu trúc theo hình vành khăn, người Khơ Mú theo hình tổ chim, còn người Ơ Đu  bố trí cư trú theo hình mặt tập….  song những ngôi nhà ở Văng Môn được bà con gọi là “nhà Chính phủ” vì không giữa được chút gì thuộc về truyền thống cấu trúc nhà ở, bản làng. Như vậy là đã phá vỡ bản sắc cư trú của bà con, đi ngược lại yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể vốn đã rất ít ỏi của người anh em này.

Dù vậy, bên những đường làng được quy hoạch, dưới những mái nhà tái định cư; người Ơ Đu vẫn sống bằng canh tác ruộng rẫy truyền thống. Văng Môn ngày nay vẫn còn đó những nghi thức độc đáo của một cộng đồng cư dân nông nghiệp tự lâu đời. Họ là dân tộc duy nhất trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam rất tôn thờ tiếng sấm trong đời sống tâm linh cũng như sinh hoạt thường ngày. Không tính lịch theo trăng sao và mặt trời, người Ơ Đu tính thời gian bắt đầu một năm là ngày có tiếng sấm đầu tiên.  Họ mừng năm mới, bắt đầu gieo trồng theo tiếng sấm. Ngày đó, người Ơ Đu mở hội “Chămprông”. Tất cả những việc quan trọng của dòng họ, bản làng đều lấy thời điểm có tiếng sấm vang lên để quyết định. Đứa trẻ khi sinh ra chỉ được chính thức đặt tên và công nhận dự hiện diện của nó khi có tiếng sấm đầu tiên. Người già chết đi cũng phải chờ tiếng sấm thì mới được coi là đã siêu thoát về với Then – Trời.

Theo các khảo cứu, thời hoàng kim của tiểu quốc Bồn Man, người Ơ Đu sống  độc lập với bản sắc riêng. Thế nhưng, biến động của lịch sử đã khiến người Ơ Đu suy thoái, phải sống xen kẽ với người Khơ Mú và Thái. Cùng chung một họ Lo nên người Ơ Đu thường không lấy nhau mà kết hôn cùng nguời Thái, người Khơ M‎. Có lẽ chính vì yếu tố này đã khiến cho văn hóa Ơ Đu hiện nay có những ảnh hướng khá mạnh của những tộc người láng giềng này. Phục trang truyền thống của Ơ Đu cũng không còn nữa. Nam giới Ơ Đu hiện nay mặc chiếc áo dài năm thân, cùng kiểu khăn vấn đầu cải tiến thực chất chịu ảnh hưởng của trang phục người Việt xứ Nghệ từ những năm 1945. Còn sặc phục của phụ nữ thì gần giống với trang phục của phụ nữ Thái. Điều này cũng đồng nghĩa với việc vai trò của người phụ nữ Ơ Đu trong cộng đồng rất mờ nhạt. Tất cả chủ yếu tập trung vào các gia đình nhỏ mang tính chất phụ quyền. Ðàn ông được quyết định tất thẩy các công việc trong nhà. Còn người phụ nữ thậm chí không được hưởng cả quyền thừa tự. Từng được thiết lập trong một xã hội có tổ chức cao như tiểu quốc Bồn Man, nhưng sau khi suy thoái, vai trò của các tổ chức như buôn làng hay dòng họ Ơ Đu giờ đây đã không còn như trước.

Như những cộng đồng sinh sống trên đất Việt, người Ơ Đu dẫu có số dân khiêm tốn nhưng cũng ít nhiều có đóng góp trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.Qua hai cuộc kháng chiến, các dân tộc ở Tương Dương đã chứng kiến và ghi nhận nhiều thanh niên Ơ Đu tham gia cách mạng và trở về xây dựng quê hương. Nhiều người còn giữ các chức vụ quan trọng trong chính quyền xã, huyện… Ngay già Lò Văn Mằn – pho sử sống của bản Văng Môn những năm trước đây đã từng là Phó chủ tịch huyện Tương Dương và là một trong những tấm gương điển hình về anh lính bộ đội Cụ Hồ, từng được tặng thưởng nhiều Huân, Huy chương cao quý‎.

Những ngôi nhà tái định cư của cộng đồng Ơ Đu không thực sự phù hợp với truyền thống, phong tục của bà con

Vào thăm những nếp nhà của những Ơ Đu ở Văng Môn, sự ấm êm của cuộc sống mới như đã khoả lấp hoàn toàn đi những phai nhạt về bản sắc. Có phải chăng, đó luôn là những mẫu số chung muôn thưở cho sự bắt đầu lại một cuộc sống mới từ mỗi con người, gia đình cho tới một cộng đồng. Nhiều chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất, đời sống, văn hoá, giáo dục, công tác khuyến nông, khuyến lâm… được triển khai ở những bản người Ơ Đu thời gian qua đã kéo tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 80% xuống còn 67%. Hôm chúng tôi đến Văng Môn, cũng nhằm dịp bà con chuẩn bị cúng mừng được mùa. Một không khí rộn ràng lan tỏa trong mùi thơm nồng nàn của những sân thóc mới vàng hươm trước hiên nhà tái định cư.

Quê xứ bao đợt chuyển dời, bản sắc truyền thống phai bạc theo năm tháng; người Ơ Đu giờ đây vẫn còn cố giữ lấy chút di sản còn lại của cha ông. Đó là những lớp học ngôn ngữ Ơ Đu mà cộng đồng ở Văng Môn liên tục mở ra cho các lớp con cháu. Với di sản còn lại chỉ trên dưới 200 từ vựng, sự mất mát văn hoá này không chỉ riêng của người Ơ Đu mà còn là tổn thất rất lớn trong kho tàng ngôn ngữ các dân tộc Việt Nam. Hết lớp này đến lớp khác, những người tâm huyết như ông Lo Văn Khay vẫn cố gắng hết sức mình truyền thụ lại di sản quý báu này cho các thế hệ Ơ Đu mai sau. Bên cạnh đó, Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An phối hợp với Viện Nghiên cứu văn hoá và ngôn ngữ Đại học Vinh đã triển khai đề tài nghiên cứu văn hoá và ngôn ngữ người Ơ Đu ở Tương Dương. Đề tài đã được nghiệm thu, đánh giá xuất sắc. Nhưng sẽ còn rất mong manh để đề án ấy thực sự phát huy hiệu quả trong cộng đồng Ơ Đu.

Lịch sử đã đi theo cách riêng của mình. Sự phai nhạt và biến mất của nhiều bản sắc văn hoá đã vượt ra khỏi sự kiểm soát của con người. Từ những ngày Bồn Man biến mất, không biết bao nhiêu thế hệ Ơ Đu mới lãng quên đi những giai điệu nguồn cội riêng mình. Tỉnh Nghệ An đã chỉ đạo các cơ quan chức năng và các địa phương xây dựng nhà truyền thống để lưu giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa và khôi phục các hoạt động lễ hội của người Ơ Đu. Song với hiện trạng của dân tộc Ơ Đu hiện nay, thì điều đó thật không dễ dàng gì. Bởi giờ đây, nhìn một trong những đứa trẻ Ơ Đu ngoan hiền trong lời ru của người bà Thái Trắng, chúng tôi như thấy cả sự tiếp biến văn hoá đã đi đến tận cùng gốc rễ của người Ơ Đu trên đất Tương Dương. Đời sống vật chất hôm nay có thể đã sung túc hơn, nhưng để làm giàu, hay đúng hơn là phục hưng lại một bản sắc văn hoá như của người Ơ Đu thì cần hơn cả là bản lĩnh nội tại của chính bản thân họ. "Để bảo tồn và chấn hưng bản sắc văn hóa miền tây xứ Nghệ, trong đó có văn hóa của tộc người Ơ Đu thì cần phải có chiến lược phát triển kinh tế cho đồng bào các dân tộc thiểu số. Hiện nay, nhiều bản làng đang đói ăn, đói mặc thì khó có thể làm được công việc này. Thứ hai là cần phải có tiền, với ngân sách ít ỏi hàng năm sẽ không thể ngăn nổi sự xuống cấp, mai một các giá trị văn hóa hoặc để hâm nóng được những bầu nhiệt huyết lưu giữ cho cả một di sản đồ sộ nói trên". Ông Cao Đăng Vĩnh - Giám đốc Sở VHTTDL Nghệ An nhận định.

Lớp học tiếng Ơ Đu của thầy Lò Văn Khay là một điểm sáng trong nỗ lực bảo tồn văn hóa Ơ Đu

Miền truyền thuyết Ơ Đu dưới góc nhìn của chúng tôi lúc này chỉ còn là… truyền thuyết. Họ để lại trong chúng tôi một ám ảnh khôn nguôi về những gì được mất khi đối mặt với một tương lai toàn cầu hoá, khi những biên giới văn hoá đã bắt đầu bị xoá nhoà…

Kỳ sau: Tìm lại cội nguồn dân tộc Ngái

Tin liên quan

Khánh thành "Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh"

Nhân dịp 55 năm ngày mất của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh (6/7/1967-6/7/2022), ngày 2/7, UBND Thừa Thi ...

"Làng với tuổi thơ" món quà trải nghiệm trong 7

Từ ngày 1/7- 31/7/2022, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam sẽ diễn ra các hoạt động thá ...

Triển lãm “Đông Dương - xứ sở diệu kỳ”

Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ) sẽ khai mạc triển lãm trự ...

Ngôi sao mới của thị trường NGHỆ THUẬT

Thị trường nghệ thuật thế giới đã thay đổi trong vài ba năm trở lại đây. Có thể một số đo ...

Ra mắt dự án sân khấu nhạc kịch cho giới trẻ “Alice in Wonderland”

Nhà hát Kịch Việt Nam ra mắt dự án sân khấu nhạc kịch cho giới trẻ “Alice in Wonderland” (Alice ở xứ ...

Ra mắt "Bình minh phía trước"

"Bình minh phía trước", bộ phim truyện truyền hình 10 tập tái hiện cuộc đời của Tổng Bí th ...

Tổ chức không gian quảng bá vẻ đẹp Việt Nam tại Lào

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa có kế hoạch tổ chức trưng bày “Không gian giới thiệu văn hóa, đấ ...

Phát động cuộc thi thiết kế "Designed by Vietnam 2022"

Cuộc thi có chủ đề "Những Kỳ vọng Mới" (Beyond Expectations) gồm 5 lĩnh vực ...

"Đôi bờ sông Hồng" đạt mức giả khủng 220 nghìn euro tương đương gần 6 tỷ VNĐ

Bức tranh "Đôi bờ sông Hồng" của cố họa sĩ Lê Văn Đệ đạt mức 220.000 euro (5,4 tỷ đồng) ở ...

Khai mạc triển lãm “Bình an sau bão giông”

Hưởng ứng Ngày Gia đình Việt Nam (28-6), ngày 26-6, tại Triển lãm Văn hóa nghệ thuật Việt Nam (số 2 ...

Tổ chức "Tuần Đại đoàn kết các dân tộc - Di sản Văn hóa Việt Nam 2022"

Bộ VHTTDL vừa ban hành Kế hoạch số 2143/KH-BVHTTDL về việc tổ chức Tuần Đại đoàn kết các dân tộc - D ...

Ra mắt bộ sưu tập tranh cổ động tuyên truyền 75 năm Ngày Thương binh, Liệt sỹ

Cục Văn hóa cơ sở vừa công bố bộ sưu tập tranh cổ động phục vụ công tác tuyên truyền kỷ niệm 75 năm ...