Những kiệt tác từ… bệnh tâm thần


Bộ phim tiểu sử The Electrical Life of Louis Wain do Benedict Cumberbatch sản xuất vừa ra mắt công chúng Anh, đồng thời “những con mèo được nhân hóa” của ông sẽ được trưng bày tại bảo tàng Bethlem của bệnh viện Bethlem Royal, bệnh viện tâm thần lâu đời và cũng “khét tiếng” nhất thế giới từ tháng 12/2021. Nói về bệnh viện tâm thần này, họa sĩ Wiliam Hogarth đã mô tả nó như một nơi xảy ra những thảm kịch và sự tàn ác của con người trong bức tranh The Rake in Bedlam, và truyền cảm hứng cho những cảnh quay Goya ở nhà thương điên trong phim của Boris Karloff.

Sự trùng hợp liên quan đến hai họa sĩ thiên tài này khiến nhiều người thắc mắc: Chứng tâm thần phân liệt giúp nghệ sĩ làm nên kiệt tác, hay nghệ thuật biến họ thành những người bệnh tâm thần phân liệt?

“Sự thử thách của Thánh Antony” một bức tranh ấn tượng, không chỉ vì hình thức độc đáo, mà còn là một tác phẩm đầu tay của Michelangelo khi mới 12 tuổi

Louis Wain (1860-1939), ông là ngôi sao sáng trong thời kỳ hoàng kim của nền minh họa Anh. Các tạp chí báo ảnh như The Illustrated London News cực kỳ nổi tiếng nhưng vẫn sử dụng hình vẽ chứ không phải ảnh. Wain đã vẽ xã hội loài người như “xã hội loài mèo”. Ở đó, những con mèo làm những việc của con người, như chơi Cricket, uống trà, thăm khám bệnh. Và điều này đã được tán thưởng bởi lượng lớn công chúng yêu thú cưng: “Louis Wain yêu mèo, và những người yêu mèo cũng yêu ông ấy”.

Thật ngạc nhiên, dù trước đó, những tác phẩm vẽ mèo của Wain đã rất thành công, nhưng những người sành nghệ thuật lại thích những “mèo” được Wain vẽ sau khi đã được chẩn đoán mắc chứng tâm thần phân liệt. Đó là sự chuyển động nghệ thuật, từ những con mèo hiện thực đến siêu thực. Người ta cho rằng sự biến thái của mèo trong các bức tranh của Wain giống như một sự giải thoát. Người nghệ sĩ lớn này đã thoát ra khỏi thói quen của nghệ thuật chính thống Anh trong những năm nằm viện. Trong sự u sầu vì bệnh tật của mình, ông đã trốn sâu vào những linh ảnh mê hoặc về những con mèo thần thánh. Và chúng khiến ông trở thành một nghệ sĩ ngoại đạo.

Là một thiên tài, Francisco Goya (1746-1828), họa sĩ Tây Ban Nha quan trọng nhất khoảng cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, được mệnh danh là “Old Master” cuối cùng – danh xưng dành cho các bậc thầy hội họa từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 18, và là cha đẻ của nghệ thuật hiện đại. Nhắc đến Goya, người ta thường nhắc đến bức họa The Nude Maija (Nàng Maja khỏa thân). Nhưng Black Paintings, bộ tranh bí ẩn được sáng tác trong thời kỳ chính trị hỗn loạn cũng như chuỗi bi kịch cá nhân đã định hình tư duy và đánh dấu đỉnh cao trong sự nghiệp nghệ thuật lừng lẫy của ông. Có thể nói Black Paintings là đỉnh cao trong sự nghiệp của Goya. Những bức tranh kinh dị và màu sắc u ám hoàn toàn trái ngược với những bức tranh màu rực rỡ ở thời kỳ trước, như bức La vendimia chẳng hạn, khiến người ta thậm chí nghi hoặc, rằng liệu Goya có thực sự là tác giả của loạt tác phẩm này hay không. Đến nay, nhắc đến Black Paintings vẫn những câu hỏi lớn: Điều gì đã khiến Goya vẽ những hình ảnh rùng rợn, u ám như vậy? Liệu chúng có phải là tiếng nói của một người điên trên bờ vực của sự mất trí?

Michelangelo (1475-1564), một trong những thiên tài vĩ đại nhất của lịch sử nghệ thuật tạo hình thế giới và là một nhà thơ lớn thời kỳ Phục hưng ở nước Ý. Ông là nghệ sĩ phương Tây đầu tiên có tiểu sử được xuất bản khi đang còn sống. Các bức tranh và tác phẩm điêu khắc của Michelangelo nằm trong số những tác phẩm đẹp nhất trên thế giới và hầu như ai cũng muốn một lần đến Ý để chiêm ngưỡng chúng.

Người ta cho rằng danh họa không để người khác nhận ra những bất ổn trong tâm lý của mình. Tuy vậy, nhiều học giả nghiên cứu về cuộc đời và thành tựu của Michelangelo đều khẳng định rằng ông có những dấu hiệu của bệnh tâm thần. Dựa trên các tác phẩm ông sáng tạo ra cùng những ghi chú trong các bản vẽ phác họa mà Michelangelo để lại, người ta nhận thấy trong đó ẩn chứa nhiều nỗi u sầu, những triệu chứng của bệnh trầm cảm hoặc rối loạn ám ảnh cưỡng chế… Đến nay, giới mộ điệu nghệ thuật vẫn trân trọng và biết ơn Michelangelo về những tác phẩm nghệ thuật lớn, minh chứng cho nền văn minh vượt trội của loài người, mà để có được những thành tựu đó, ông đã sống một cuộc đời cô độc, u sầu. Trong một bức thư gửi cho cha mình, Michelangelo viết: “Con sống trong một cuộc sống khốn khổ mệt mỏi bởi lao động và bị bủa vây bởi hàng ngàn nỗi lo lắng. Mười lăm năm nay con chưa bao giờ có được hạnh phúc bằng một giờ”.

Là một trong những họa sĩ nổi tiếng nhất mọi thời đại. Nhưng khi nhắc đến ông, người ta cho rằng: Trong giới hội

Chân dung tự họa của van Gogh với cái tai bị cắt vẽ năm 1889

họa, nếu muốn tìm một họa sĩ có cuộc đời luôn vật vã trong những cơn bất ổn tâm lý nhưng những thành tựu mà họa sĩ đó đạt được mang tầm vóc thế giới, đó chỉ có thể là Vincent van Gogh (1853-1890). Suốt cả cuộc đời, Van Gogh là một con người khốn khổ, luôn chìm sâu trong những bất ổn tâm lý. Thậm chí ông còn không thể sống được bằng số tiền bán tranh, bị kỳ thị bởi xã hội theo một cách nào đó. Ông đã bị ảnh hưởng bởi một trong những căn bệnh phức tạp nhất ở cấp độ tâm thần, tâm thần phân liệt. Căn bệnh này đã khiến ông trải qua các loại ảo giác và dẫn đến tình trạng rối loạn cấp tính và thậm chí là mất trí nhớ. Tuy nhiên, chính hoàn cảnh đó đã khiến ông phát triển tố chất nghệ thuật của mình lên cấp số nhân. Nhiều tác phẩm được ca ngợi nhất của ông đã được phát triển trong những giai đoạn rối loạn tâm thần cấp tính nhất.

Một trong những sự việc điên rồ nhất cuộc đời Van Gogh chính là ông tự cắt tai mình. Theo giai thoại, thì Van Gogh, trong một cuộc tranh luận với Paul Gauguin, ông nghe thấy có một người nào đó đã nói bên tai ông, hoặc trong tâm trí ông: “Giết ông ta đi!”. Để đáp lại mệnh lệnh của người lạ trong tâm trí, Van Gogh đã cầm một con dao rồi cắt phăng một phần tai của mình, thay vì Gauguin. Và, bức chân dung tự họa với dải băng trắng quấn phần tai bị cắt đó đã trở thành bức chân dung nổi tiếng mọi thời đại.

Yannoulis Chalepas (1851-1938) là nhà điêu khắc và là một nhân vật quan trọng của nghệ thuật Hy Lạp hiện đại. Năm 1878, Chalepas bị suy nhược thần kinh đến nỗi tự phá hủy một số tác phẩm điêu khắc của mình và cố tự sát vài lần. Tình trạng ngày càng tồi tệ hơn và ông được đưa vào Bệnh viện Tâm thần Corfu. Những tác phẩm nghệ thuật của ông bị phá hủy bởi chính ông và người mẹ, khi bà ấy cho rằng điêu khắc là nguyên nhân gây nên bệnh tật của con trai mình và do đó ngăn cản ông tạc tượng, phá hủy mọi thứ ông tạo ra…

… Vậy, phải chăng chứng bệnh đáng sợ kia khiến tài năng của họ tỏa sáng, hay vì những ẩn ức nghệ thuật khiến họ càng phải chịu đựng những bất ổn tâm lý, như danh họa người Na Uy, Edvard Munch (1863-1944), tác giả của bức tranh Skrik  (Tiếng thét) nổi tiếng, một trong những tượng đài của trường phái biểu hiện, đã từng viết: “Tôi không thể giũ bỏ những bệnh tật của mình, bởi nhiều điều trong tâm hồn nghệ thuật của tôi chỉ nhờ những chứng bệnh ấy mà tồn tại”? Hay những thiên tài luôn phải trả giá khắc nghiệt cho số phận để tạo ra những kiệt tác mà họ ít, thậm chí không hề được hưởng thụ vinh quang, và đau buồn hơn, phải tự giết bản thân mình (Van Gogh), hoặc bị đẩy vào viện tâm thần rồi chết trong cô độc, đói nghèo và phải chôn trong một ngôi mộ tập thể với những người vô danh khác như Séraphine Louis?

Câu hỏi này đương nhiên sẽ không có câu trả lời. Nghệ thuật luôn bí hiểm, còn nghệ sĩ cũng bí hiểm và đầy những bi kịch. Khác một điều, trong điên loạn, hoang tưởng, người nghệ sĩ thiên tài tạo nên kiệt tác, còn rất nhiều nghệ sĩ khác cũng đầy hoang tưởng và điên loạn, nhưng chẳng tạo nên một kiệt tác nào.

Nguồn Văn nghệ số 1+2/2022

Tin liên quan

Kỷ niệm Ngày Văn hóa giáo dục Bulgaria và chữ viết Slavơ

Ngày 22-5, tại Hà Nội, Hội Hữu nghị Việt Nam - Bulgaria (Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam) ph ...

Triển lãm bộ sưu tập tranh giới thiệu những kiến trúc cổ ở khắp mọi miền đất nước

Sáng 21/05/2022, Viện Văn hoá Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động VHKH Văn ...

Tìm thấy 3 bức tranh của gia đình cố nhà thơ, họa sĩ Bàng Sĩ Nguyên

Đồi Nghệ Sĩ hôm nay có một sự kiện đặc biệt. Đó là lễ giỗ cụ Bàng Sĩ Nguyên – cố nhà thơ, nhà văn, ...

Khai màn Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc - 2022

Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc - 2022 chính thức bước vào đêm diễn thi đầu tiên vào tối ng ...

Công chiếu phim "Hồ Chí Minh - Hành trình kiến tạo văn hóa hòa bình"

Nhân dịp kỷ niệm 132 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2022), Viện Phim Việt Nam đã ...

Khai mạc triển lãm "Những tấm gương bình dị mà cao quý " và "Tuổi trẻ- Mùa xuân đất nước"

Sáng 17/5 tại Bảo tàng Hồ Chí Minh, Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Bộ VHTTDL, Trung ương Đoà ...

Tổ chức Liên hoan phim Tình yêu Wallonie-Bruxelles lần thứ 5

Sau một thời gian dài vắng bóng vì dịch Covid-19, Liên hoan phim Tình yêu Wallonie-Bruxelles trở lại ...

Ra mắt ''Tủ sách Hồ Chí Minh'' và Phòng trưng bày sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nhà Xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phối hợp với Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh ra mắt “Tủ sác ...

Chương trình nghệ thuật “Bác Hồ một tình yêu bao la”

Nhân kỷ niệm 132 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-1890/ 19-5-2022), Báo Văn hóa sẽ phối hợp ...

Bí mật của những bức tranh

Các tác phẩm hội họa của các bậc thầy nghệ thuật thế giới hiện đang được trưng bày t ...

Tổ chức Liên hoan Phim Châu Âu 2022

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định 1087/QĐ-BVHTTDL về việc tổ chức Liên hoan Phi ...

Seagames 31: Vì một Đông Nam Á mạnh mẽ hơn

Đó là chủ đề chính của Lễ Khai mạc SEA Games 31 tại Việt Nam tối ngày 12/5/2022. Được xem là nhịp cầ ...