Ngày Tết nói về cái ăn trong quan niệm của người Việt


Con người muốn sống thì phải cần đến ăn uống. Cái ăn là tối cần thiết trong cuộc sống hàng ngày. Quan tâm đến cái ăn là chuyện của nhân loại, của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, mỗi gia đình và mỗi con người.

Việt Nam là một nước nông nghiệp lúa nước. Cái ăn chủ yếu là sản phẩm nông nghiệp lúa gạo, ngô khoai, các loại rau, các loại cá tôm, thịt gia cầm, gia súc. Người Việt quan niệm, nói về cái ăn như thế nào?

Dĩ thực vi tiên (Coi ăn làm đầu); Dĩ thực vi thiên (Coi ăn bằng trời). Có thực mới vực được đạo – Có ăn thì mới làm được chuyện đạo. Cái ăn của người Việt chủ yếu là cơm, cơm gạo tẻ.

  • Đói thì thèm thịt thèm xôi

Đã no cơm tẻ thì thôi mọi đằng

  • Cơm tẻ mẹ ruột.
  • Cơm tẻ no xôi vò chẳng thiết

Mơ ước của con người là được ăn cơm no với cá:

  • Lạy trời mưa xuống

Lấy nước tôi uống

Lấy ruộng tôi cày

Lấy bát cơm đầy

Lấy khúc cá to

                  (Đồng dao)

Để đánh lừa khói, nói cho khói về hướng khác trẻ em hát:

  • Khói về đằng kia ăn cơm với cá

Khói về đằng này liếm lá, gặm xương

(Đồng dao)

Thế nhưng mọi người sẵn sàng chịu đói, sẵn sàng ăn những thứ  quả khác để thực hiện lòng hiếu thảo, hay thực hiện  hình thức hôn nhân một vợ một chồng:

  • Đói lòng ăn hạt chà là

Dành cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng

  • Đói lòng ăn trái cây sung

Chồng một thì lấy chồng chung thì đừng

Điều đáng trân trọng là con người không thể “đói ăn vụng, túng làm liều”. Người ta cố gắng là sao để “Đói cho sạch, rách cho thơm”.

Trong hoàn cảnh lương thực thiếu thốn thì muốn no chỉ có cách ăn cơm tấm, muốn ấm, chỉ có cách nằm ổ rơm:

  • No cơm tấm, ấm ổ rơm

Người ta cũng thấy rất rõ rằng cái ăn có thể làm mất thể diện, thành   xấu xa, chịu ràng buộc: “Miếng ăn là miếng nhục”, “Miếng ăn quá khẩu thành tàn”, “Cơm ăn vào dạ là vạ vào thân”.

Nhà thơ Nguyễn Khuyến từng đỗ đầu ba kì thi (Tam nguyên), đã từng làm chức Tổng đốc Sơn Tây, nhưng khi về già cảm xúc trước người hàng xóm cho thịt, đã làm bài thơ chữ Hán là Tặng nhục. “Thịt” chữ Hán là “Nhục”. Cho thịt tức là cho nhục. Mấy câu thật cảm khái:

        Không ăn thì sẽ đói

        Ăn vào thì lại nhục

        Không ăn, người sẽ gầy

        Ăn vào người hóa tục

Thi sĩ Xuân Diệu sau cũng từng viết:

        Nỗi đời cay cực đang giơ vuốt

        Cơm áo không đùa với khách thơ

Các nhà thơ Việt Nam hiện đại sau này cũng đều vất vả vì cái ăn, vì thơ ca:

        Thơ ơi ta bảo thơ này

        Để ta đi cấy đi cày nuôi thơ

 (Nguyễn Duy)

        Phạc phờ chạy gạo từng lon

        Nuôi thơ, nuôi vợ, nuôi con, nuôi mình

                        (Trần Ngọc Tuấn)

Ăn tuy không nhiều mỗi ngày, nhưng ăn mà không làm, chỉ ăn thì của cải có như núi cũng không đủ:

  • Miệng ăn núi lở
  • Của như non, ăn mòn cũng hết

(Nhà thơ Nguyễn Hoàng Sơn sau này viết: Tam Đảo thấp dần sau mỗi bữa ta ăn là dựa vào ý này chăng)

Hầu như cuộc sống đói khổ triền miên đã làm cho con người ao ước có một lần được no đủ trong đời:

  • Đừng có chết mất thì thôi

Sống cũng có lúc no xôi chán chè

Người ta ao ước đời sống no đủ cũng chỉ ước đến mức “Cơm gà cá gỏi”, “Cơm bưng nước rót”.

Trong thực đơn bữa ăn của người xưa, thành phần chất xơ quan trọng là rau. Có quá nhiều các loại rau:

  • Cơm không rau như đau không thuốc
  • Cơm không rau như nhà giàu chết không kèn trống

Ngoài việc ăn thức ăn chính là cơm, ăn thành bữa. Người xưa cũng chú ý đến những món ăn phụ đó là quà. Những món quà giản dị mà ngon, mà gần gũi:

  • Đánh chết cái nết không chừa

Đi chợ vẫn cứ cùi dừa bánh đa

Do hoàn cảnh kinh tế eo hẹp nên người ta chê phụ nữ hay ăn quà:

        Con cò là con cò kì

        Ăn cơm nhà dì uống nước nhà cô

        Đêm nằm thì ngáy o o

        Chưa đi đến chợ đã lo ăn quà

Khi cuộc sống khá hơn, người không nghĩ đến chuyện ăn no mặc ấm nữa mà nghĩ đến chuyện “ăn ngon, mặc đẹp”. Thực phẩm hải sản, thủy sản, nông sản sẵn. Các loại gia vị nhiều. Những bàn tay vàng về chế biến, nấu nướng không hiếm. Người Việt Nam đã tạo ra các món ăn ngon nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả thế giới. Nhà văn Vũ Bằng viết cả một cuốn sách về Miếng ngon Hà Nội. Thạch Lam viết các thức quà trong Hà Nội băm sáu phố phường. Nguyễn Tuân cũng viết về phở, chả quế…

Nhà văn Vũ Bằng đã thốt lên đầy cám khái: “Hà Nội… ngon… quá xá! Hà Nội ngon không chỉ vì những miếng ngon đặc biệt, nhưng ngon từ cách ăn uống ngon đi, ngon từ cách ngon rao hàng quà ngon xuống, ngon từ cách ngon trình bày ngon tới, ngon từ cách thái miếng thịt, chia miếng bánh ngon lui” (Vũ Bằng – Miếng ngon Hà Nội).

Giáo sư Phan Ngọc, trong công trình Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới đã viết: “Món ăn Bắc là vua chúa hóa món ăn Tày; món ăn Huế là đế vương hóa món ăn Mường. Có một sự sành ăn Việt Nam cần giới thiệu với cả thế giới” (Nguồn: đã dẫn, trang 134).

Người Việt đối xử với cái ăn, cũng là đối xử theo cách văn hóa, cả về thức ăn lẫn cách ăn. Đó chẳng phải là điều đáng tự hào hay sao!

Nguồn Văn nghệ số 6+7+8/2021

Tin liên quan

Đại nhạc hội "Nước - Hồi sinh" sẽ diễn ra vào tối 29/ 4

Đại nhạc hội "Nước - Hồi sinh" - câu chuyện viễn tưởng về thế giới sau đại hồng thủy sẽ di ...

Vì một Biển Đông tự do và mở, được điểu chỉnh bởi pháp luật quốc tế

Sau khi Tổng thống Biden lên nắm quyền, Washington không còn nhấn mạnh lợi ích kinh tế riêng rẽ như ...

Tấm giấy thông hành để bước vào thị trường lao động

Vào thời điểm hiện tại, nhiều trường Đại học đã bắt đầu công bố phương án tuyển sinh, điểm sàn dự ki ...

Phân công công tác của Thủ tướng và các Phó Thủ tướng Chính phủ

Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 593/QĐ - TTg phân công công tác của Thủ tướng và các Phó Thủ ...

"Hà Nội phố", tôn vinh nhạc sĩ Đoàn Chuẩn, Phú Quang

Đêm nhạc "Hà Nội phố", tôn vinh tác giả Đoàn Chuẩn, Phú Quang sẽ diễn ra tại Hà Nội vào ng ...

Hội nghị toàn quốc tổng kết Đề án đơn giản hóa TTHC, giấy tờ công dân sẽ diễn ra vào sáng 23/4

Hội nghị trực tuyến toàn quốc tổng kết Đề án tổng thể đơn giản hóa thủ tục hành chính, giấy tờ công ...

Chậm nhất ngày 3.5 công bố danh sách chính thức người ứng cử đại biểu Quốc hội & HĐND các cấp

Cho đến ngày 18.4, các cấp từ Trung ương đến địa phương đã hoàn thành việc tổ chức hội nghị hiệp thư ...

Mời độc giả đón đọc báo Văn nghệ số 17

Báo Văn nghệ số 17 ra ngày 24-4-2021 có các nội dung sau: ...

Bảo tồn, phổ biến tác phẩm văn học tiêu biểu của các dân tộc thiểu số

Bộ VHTTDL đã ban hành Quyết định số 1391/QĐ-BVHTTDL về việc tổ chức lớp tập huấn về kỹ năng, phương ...

"Edip làm vua" tham gia "Liên hoan các trường đào tạo nghệ thuật sân khấu châu Á lần thứ VI năm 2021"

"Edip làm vua" của nhà viết kịch Sophocles là một kiệt tác của sân khấu Hy Lạp cổ đại và t ...

NSƯT Bùi Công Duy trình diễn độc tấu trong "The Great German Three B’s"

NSƯT Bùi Công Duy cùng Dàn nhạc Giao hưởng Hà Nội (Hanoi Philharmonic Orchestra) và Dàn nhạc Giao hư ...

Khai mạc Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 2021

Tối 16-4, tại Làng Văn hoá - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) diễn ra lễ khai ...