Lưu Quang Vũ - “Thơ là bó đuốc đốt thiêu là bàn tay thắp lửa”


 

Là một hiện tượng đặc biệt của văn học Việt Nam sau năm 1975, Lưu Quang Vũ đã dự phần quan trọng vào sự nghiệp cách tân đổi mới văn học. Không chỉ trên địa hạt kịch, thơ ca của Lưu Quang Vũ sâu sắc về giá trị, mới mẻ và độc đáo về phong cách, luôn là chân trời vẫy gọi sự đồng sáng tạo của người đọc hôm qua, hôm nay và mai sau.

Thi sĩ và những bài thơ chống lại chính mình

Là nhà thơ ý thức cách tân mạnh mẽ thi pháp, thường trực đau đáu về thiên chức của người cầm bút, Lưu Quang Vũ quan niệm thơ phải gắn liền với cuộc đời, kiến tạo hiện thực tốt đẹp và nhân văn hơn, phải mang hơi thở thời đại của mình. Đã nhiều lần, anh đề cập tuyên ngôn nghệ thuật một cách gián tiếp bằng thơ: Những chữ đẹp ngày xưa giờ đã bỏ tôi rồi/ Mở trang thơ chúng biến đi đâu cả/ Chữ biển chữ trời từ cây xanh từ hương cỏ/ Từ bình minh, hạnh phúc, tình yêu/ Những chữ ngọt ngào lộng lẫy gọi kêu/ Tôi dùng chúng quen tay đến nhẵn mòn sờn rách/ Không chịu theo tôi chúng rủ nhau nổi loạn/ Tôi bán chúng nhiều lần, nay chúng chống lại tôi/ Còn lại trên trang giấy mênh mông những chữ trần truồng/ Những chữ như đinh nhìn tôi sắc nhọn.

Cách kiến tạo và cuộc phiêu lưu chữ của anh thật quyết liệt. Anh không chấp nhận được lối viết cũ mòn, sáo nhẵn. Văn chương theo người thơ bạo liệt này không phải là tháp ngà của cái Đẹp được chưng cất xa lạ với cần lao, với cõi đời nhiều đắng cay, khó nhọc mà thi ca cũng là máu, là nước mắt, mồ hôi, từ chính cuộc sống đang cần được dựng xây: Tôi ở cùng những chữ hôm nay/ Điều còn lại sau đường dài tôi vượt/ Những chữ lấm lem đứng dậy từ đời thật/ (Những chữ).                                         

Qua những lời thơ của anh, ta thấy hơi thở thời đại ùa vào trên trang viết, phập phồng trong mỗi con chữ đầy trách nhiệm. Cái tôi trong thơ đã hòa với cuộc đời rộng lớn ngoài kia. Tận cùng của cái riêng ta bắt gặp tiếng nói của cái chung. Đó nhất định không phải là tiếng thở than của một tâm hồn ủy mị cô đơn, càng không phải khu vườn của những thanh âm buồn bã.

Lưu Quang Vũ từng xác quyết đầy bản lĩnh rằng anh không bao giờ viết những câu thơ nhạt, nhàm tai, hay viết để vừa lòng người đọc mà  muốn viết những bài thơ nổi loạn chống lại chính mình: Tôi viết những bài thơ chống lại chính tôi/ Chống lại bóng đen trì trệ của đời/ Chống lại những bài thơ tôi đã viết cùng những ai ưa thích nó/ Làm sao đọc thơ tôi anh giận dữ băn khoăn xấu hổ/ Cãi lại tôi hay ghét tôi đi nữa/ Nhưng anh thôi hờ hững sống yên bình/ Tôi xé đi vòng hoa giấy bức màn sương/ Những niềm vui dại khờ những nỗi buồn dang dở/ Cuộc sống còn dở dang/ Cần đóng góp không cần ngồi ca ngợi (Nói với mình và các bạn).

Qua đoạn thơ, ta thấy tác giả quan niệm bài thơ cũng có cuộc đời của riêng mình, có tiếng nói của riêng mình, sau khi được ra đời có thể chống lại tác giả. Đây là một cách nhìn rất mới trao quyền năng cho đứa con tinh thần. Vòng đời của tác phẩm tiếp tục sinh sôi trong sự đọc của độc giả, bài thơ có thể làm cho người đọc yêu, ghét, hân hoan hay giận dữ.  Hơn nữa, quan niệm cuộc sống còn dở dang hay chính là hiện thực cuộc sống luôn vận động, phát triển, theo đó hiện thực trong thi ca không chỉ là cái đã diễn ra mà còn là cái đang diễn ra, đang hình thành, đang tiếp diễn với tất cả sự phức tạp. Nhà thơ đứng trước hiện thực ấy hơn ai hết cần phải kiến tạo hiện thực thay vì chỉ biết ngợi ca cái đã qua. Trên cánh đồng chữ, nhà thơ xiết bao vất vả, nhọc nhằn với cuộc đấu tranh nội tâm, đấu tranh cho cái mới, cái sáng tạo ra đời.

Người thơ ấy tự họa chân dung của mình một cách ấn tượng, gai góc và đầy chiêm nghiệm. Một chân dung được ký họa từ nhiều góc nhìn khác nhau hay nói cách khác cái tôi đa ngã trong thơ anh thật ám ảnh: Không biết nữa, anh là chàng thi sĩ/ Hay kẻ bộ hành sa mạc khát sương mê (Bài thơ khó hiểu về em).                                   

Lưu Quang Vũ từng cho mình là một người  trơ trọi, buồn đau, viển vông, thất bại dù tài hoa. Không  những thế, anh còn ví mình: Ðời cũng giống như biển kia anh lại giống con tàu/ Tàu anh đi đi hoài trên biển vắng/ Mong tìm được một bóng hình bè bạn (Bầy ong trong đêm sâu).

Từ nghệ thuật so sánh của Lưu Quang Vũ, ví mình như con tàu trên biển vắng, ta thấy cuộc phiêu lưu hay trò chơi chữ nghĩa mà anh theo đuổi hết sức cô đơn. Cảm thức của một cái tôi cô đơn vì những dự cảm mới mẻ, bạo liệt kiến tạo những chân trời văn chương mới, những sự thật không phải ai cũng dám nói lên. Anh là người tha thiết, đắm đuối với những thể nghiệm: Anh xé quyển thơ anh viết mấy năm ròng/ Anh xé lòng anh những đêm mất ngủ/ Cửa kính đóng xong anh đưa tay đập vỡ/ Đời anh ổn định rồi/ anh lại phá tung ra (Không đề II).

Động từ xé đã diễn tả tuyệt đỉnh những giông bão, thét gào, lằn ranh của tự đấu tranh làm mới mình trong tâm hồn của nhà thơ. Anh không bằng lòng với những khuôn mẫu có sẵn trong cách viết, không bằng lòng với chính mình của ngày hôm qua. Nhà thơ muốn đập vỡ, muốn phá tung mọi định dạng phong cách của mình, của nghệ thuật đương thời. Đó cũng chính là phẩm chất của thi sĩ tài năng. 

 

“Thơ là bó đuốc đốt thiêu là bàn tay thắp lửa”

          Để xác quyết thế giới nghệ thuật, Lưu Quang Vũ đã kiến tạo nhiều biểu tượng độc đáo. Lửa là một biểu tượng đầy sáng tạo trong thơ Lưu Quang Vũ. Lửa xuất hiện rất nhiều lần và trở thành con mắt thơ, chìa khóa nghệ thuật dẫn vào thế giới của Lưu Quang Vũ. Lưu Quang Vũ như người thắp lửa sáng tạo, thắp lửa tận hiến cho thi ca nghệ thuật. Ngọn lửa sáng tạo mãi cháy trong thơ anh, anh muốn truyền cho bạn bè mình. Đó cũng là ngọn lửa yêu thương, yêu đời, yêu người. Những câu thơ vừa giàu chất tự sự, đầy giá trị chiêm nghiệm, triết lý. Cũng có lúc, lửa chính là em. Là tình yêu tái sinh cuộc đời của Lưu Quang Vũ: Anh vẫn nhen một ngọn lửa âm thầm/ Hình bóng em chập chờn trong lửa ấy (Em những tháng năm đau xót và hy vọng).

Lửa tình là một phần đặc sắc nhất trong thơ của Lưu Quang Vũ. Ngọn lửa tình nồng nàn, rực cháy đã sưởi ấm tâm hồn nhạy cảm, u buồn của anh. Đó cũng chính là ngọn lửa làm hồi sinh đời anh, thơ anh.

Câu chuyện tình yêu đẹp đến nao lòng giữa anh và nữ sĩ Xuân Quỳnh đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo bất tận trong thơ. Càng yêu anh càng viết hay hơn, viết nhiều hơn. Tình yêu đó là bến đỗ bình yên cho anh sau những giông bão thét gào. Tình yêu định mệnh đích thực là yêu cả tâm hồn, yêu cả tính cách, yêu cả cái nhìn của nhau. Lưu Quang vũ đã sống và yêu trong tuyệt đích của sự hòa hợp đó: Lẽ sống và lẽ chết của đời anh/ Ta đi mãi về nhau tìm mãi bản thân mình/ Cuộc chinh phục suốt đời không tới đích/ Cuộc chinh phục suốt đời không chiếm lĩnh (Di chúc tình yêu).

Giọng điệu trong thơ anh giàu tính triết lý, chiêm nghiệm, suy tư chứ không chỉ là buồn đau như một số nhận định trước đây. Đó là sự chiêm nghiệm của anh trước sự hiện hữu, trước vô biên và tuyệt đích. Trước sự chảy trôi, phôi phai và quy luật đào thải khắc nghiệt của thời gian, nhà thơ đã tự vấn mình, phải làm gì để sống có ý nghĩa hơn. Mượn câu nói của Shakespeare, Lưu Quang Vũ minh định quan niệm sống của mình, sống là phải hành động, phải kiến tạo cuộc sống từ những điều bình thường thành những điều lớn lao. Thi ảnh những ban mai lên đường thật đẹp và đầy sáng tạo. Qua đó anh đứng về phía của sự vận động và phát triển. Tình yêu và sáng tạo cũng chính là cách để anh vượt qua thời gian mà không hề sợ hãi. Làm sao với những chất liệu của đời thường, của cuộc sống chật hẹp như chiếc hộp con, tờ lịch, nhà thơ thổi vào đấy sức mạnh của những điều kỳ diệu. Đó chính là day dứt, là ưu tư luôn thường trực trong hồn thơ của Vũ. Phong cách ấy tự thân đã chọn thể loại thơ tự do vì sự phóng khoáng và mạnh mẽ của cảm xúc. Những câu dài ngắn đứng bên nhau, hô ứng nhau trong giai điệu của mạch ngầm tiếng nói bên trong, tiếng nói của cảm xúc. 

Thơ Lưu Quang Vũ ám ảnh người đọc bởi chất suy tư, tự vấn trước một hiện thực đang hình thành, đang trộn lẫn giữa cái bình thường và bất thường, xen lẫn xấu - tốt, đòi hỏi một sự đọc sáng tạo. Thơ anh vĩnh viễn thuộc về phía của những vận động, phát triển. Đó là thứ thơ vươn mình lên phía trước bằng cách tự xé, vượt thoát mọi khuôn khổ chật hẹp, mọi định dạng có sẵn: Thơ là bó đuốc đốt thiêu là bàn tay thắp lửa/ Thơ sinh sự với cuộc đời không cho ai dừng bước cả/ Càng thương yêu càng không vừa ý với mọi điều/ Đã qua cái thời nhà thơ nhìn đời bằng con mắt trong veo/ Con mắt xanh non ngỡ ngàng như đứa trẻ (Nói với mình và các bạn).

 Tiếng thơ ấy đã, đang và sẽ chiếm lĩnh được tâm hồn của người đọc như Lưu Quang Vũ từng viết: Hạnh phúc của tôi là được các bạn mến yêu/ Là được mến yêu và tin các bạn/ Thế hệ mình cần những người dũng cảm/ Dũng cảm yêu thương dũng cảm căm thù.

Nguồn Văn nghệ số 29/2018

 

 

 

 

 

Tin liên quan

Cảm nhận bài thơ Mẹ tôi chửi kẻ trộm

Ở tỉnh lẻ báo chí về muộn, mãi đến gần đây thấy trên mạng facebook có nhiều ý kiến khác nhau về bài ...

Hoàng Nhuận Cầm – giọng thơ giầu cảm xúc

Sau sự ra đi của nhà văn nổi tiếng Nguyễn Huy Thiệp, làng văn lại bất ngờ nhận thêm một tin buồn, Nh ...

“Bánh" fantasy, sci-fi có dễ làm?

Cuối cùng thì như ý kiến của đại diện các đơn vị xuất bản, vấn đề mấu chốt vẫn là câu chuyện chất lư ...

Đọc sách để tạo ra những giá trị nghệ thuật mới

Là người viết, nhưng nhà văn cũng là người đọc. Nhân Ngày sách Việt Nam 21-4, tôn vinh sách, chúng t ...

Văn học về chiến tranh cách mạng: Nhiều nhưng chưa đủ

Hội Nhà văn TPHCM vừa kết hợp với Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tây Ninh tổ chức tọa đàm “Nhà văn sống ...

Fantasy, sci-fi Việt: Các “bà đỡ” lên tiếng*

Theo nhìn nhận từ một số đơn vị làm sách, dù đã có nhiều nỗ lực nhưng bản thảo văn học fantasy, sci- ...

Và bạn đời của thi nhân là sự cô đơn*

Đây là một tuyển thơ đầy đặn gồm 415 trang, bìa trang nhã, trình bày đẹp. Ghi lại hành trình Thơ c ...

Một cách tiếp cận mới về thơ

Thơ Hồ Thế Hà & giấc mơ cỏ hát là chuyên luận thứ hai của Hoàng Thụy Anh vừa mới được ...

Lặng nghe giọt sương rơi

Niê Thanh Mai là tác giả văn xuôi người Ê Đê khá nổi bật ở Tây Nguyên. Chị vừa viết, lại vừa làm côn ...

Đi để lòng mình tĩnh lại

Cuộc sống không ngừng dịch chuyển. Không ai có thể thống kê được hết các chuyến đi trong cuộc đời mì ...

“Nghệ thuật thứ bảy” có chuyển thể được nỗi lòng đại thi hào Nguyễn Du?

Năm 1923, công ty Phim và Chiếu bóng Đông Dương (Indochine Films et Cinémas) của người Pháp đã chuyể ...

“Ném ngói dẫn ngọc” cùng Chu Văn Sơn

Trên trang cá nhân của mình tháng 4/2019, Vũ Khánh đưa lại bài Chu Văn Sơn viết về Trần Hòa Bình và ...