7 viên ngọc Quốc bảo tri thức nhân loại


 

Tính đến năm 2018, Việt Nam đã có 7 di sản tư liệu được UNESCO phong danh Di sản tư liệu và Di sản ký ức thế giới, Châu Á - Thái Bình Dương. Đây có thể gọi là những quốc bảo tri thức vô giá của ông cha để lại cho muôn đời con cháu người Việt, để không chỉ góp phần giữ gìn tôn nghiêm chủ quyền bờ cõi, cương vực lãnh thổ mà còn là lưu giữ những tinh hoa của dân tộc…, là niềm vinh dự và tự hào của người Việt được góp vào kho tàng tri thức nhân loại.

 

Ảnh Internet

Như một thông lệ đầu xuân, “ôn cố tri tân” đã thành một phong tục đẹp trong truyền thống hiếu học, “uống nước nhớ nguồn”, tìm trong di sản chất ngọc tinh túy của ông cha, như một cách chào đón một năm mới với nhiều ước vọng đẹp cho bản thân, gia đình, dòng tộc và quốc gia.

Di sản tư liệu là Chương trình Ký ức thế giới do UNESCO khởi xướng từ năm 1992 nhằm chỉ những tư liệu, tài liệu có giá trị đặc biệt và có tầm ảnh hưởng rộng lớn trên thế giới, còn được xem là những bảo vật, tài sản quan trọng của quốc gia mà qua đó có thể hiểu được về lịch sử, văn hóa, kinh tế - chính trị và các lĩnh vực xã hội của cả nước hay từng vùng, miền, dân tộc, ngành nghề, dòng họ...

Kể từ khi Mộc bản triều Nguyễn trở thành di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận năm 2009, tiếp đó, 82 Bia đá tiến sĩ triều Lê-Mạc ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hà Nội năm 2011, Mộc bản kinh Phật thiền phái Trúc Lâm chùa Vĩnh Nghiêm, Bắc Giang năm 2012; Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế năm 2016, Mộc bản trường Phúc Giang thuộc dòng họ Nguyễn Huy, Can Lộc, Hà Tĩnh năm 2016, Châu bản triều Nguyễn năm 2017, và năm 2018, cuốn sách Hoàng hoa sứ trình đồ của dòng họ Nguyễn Huy. Đây đều là những di sản được coi là quốc bảo có giá trị nổi bật với nội dung đa dạng, hình thức độc đáo, tính duy nhất không thể thay thế và sức ảnh hưởng sâu rộng.

 

Mộc bản triều Nguyễn, là “Di sản tư liệu thế giới” đầu tiên tại Việt Nam do UNESCO công nhận ngày 31/7/2009. Những bản khắc gỗ chữ Hán-Nôm đang được bảo quản tại Trung tâm lưu trữ Quốc gia IV (tỉnh Lâm Đồng), là một trong những di sản tư liệu đồ sộ và còn được lưu giữ ở nước ta qua nhiều thế kỷ. Theo hồ sơ của Cục Di sản, Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch, 34.555 bản khắc Mộc bản triều Nguyễn đã lưu lại những tác phẩm chính văn, chính sử do triều Nguyễn biên soạn, các sách kinh điển và sách lịch sử…, phản ánh mọi mặt của xã hội Việt Nam dưới triều Nguyễn về lịch sử, địa lý, chính trị - xã hội, quân sự, pháp chế, tôn giáo - tư tưởng - triết học, ngôn ngữ - văn tự, văn hóa, giáo dục

 

82 Bia đá tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội, được công nhận là “Di sản tư liệu thế giới” ngày 9/3/2010, tại Macau, Trung Quốc. Đây là nguồn tư liệu phong phú phản ánh giai đoạn lịch sử hơn 300 năm dưới triều Lê-Mạc (1442-1779), cho thấy tư tưởng trị quốc dựa vào nhân tài. Câu “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” ở Văn Miếu- Quốc Tử Giám trở thành “kim chỉ nam” trong việc giáo dục nhân tài cho đất nước ở mọi thời đại.

 

Mộc bản Chùa Vĩnh Nghiêm, ở làng Đức La, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, còn được gọi là chùa Đức La, đã được UNESCO vinh danh là “Di sản tư liệu khu vực châu Á-Thái Bình Dương” vào ngày 16/5/2012, tại Bangkok, Thái Lan. Hiện chùa còn lưu giữ 34 đầu sách với gần 3.000 bản khắc trên gỗ, mỗi bản có hai mặt, mỗi mặt 2 trang sách (âm bản) khoảng 2.000 chữ Nôm, chữ Hán, chữ Phạn, được các vị sư tổ Thiền phái Trúc Lâm ở chùa Vĩnh Nghiêm cho khắc tạc từ những năm giữa thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX. Đây là nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ Việt nói chung, chữ Nôm nói riêng, đồng thời chứa đựng những giá trị có trong kinh, sách, các văn bản về giới luật nhà Phật và một số trước tác về thơ, phú, nhật ký của các vị cao tăng dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử riêng có ở Việt Nam, có ý nghĩa lớn về triết lý nhân sinh, giáo dục nhân cách công dân, tôn giáo tín ngưỡng, ngôn ngữ văn tự, văn học nghệ thuật, khoa học kỹ thuật đặc biệt là y dược học…

 

Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế, thể hiện trên nhiều chất liệu khác nhau như gỗ, đá, đồng, pháp lam, khảm sành sứ, sơn son thếp vàng…, được Ủy ban Di sản ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương (MOWCAP - UNESCO) công nhận là “Di sản ký ức thế giới” vào ngày 18/5/2016. Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế là toàn bộ hệ thống văn tự chữ Hán dưới dạng các bài văn thơ được chạm, khắc, khảm, nạm, đắp ngõa… với gần 3.000 họa tiết trang trí chưa thấy xuất hiện ở những nơi khác trên thế giới trên các kiến trúc cung đình triều Nguyễn tại Cố đô Huế. Tại Huế hiện còn lưu giữ 2.967 ô thơ văn chạm khắc, sơn thếp trên gỗ, 146 ô thơ văn viết tráng men pháp lam, 88 ô hộc, câu đối, bài văn đắp ngõa sành sứ. Đây là di sản tư liệu thể hiện tư tưởng của các vị vua triều Nguyễn về lịch sử, độc lập dân tộc, văn hóa, quan niệm trị quốc, dân sinh…

 

Mộc bản Trường Lưu, hay còn gọi “Mộc bản trường học Phúc Giang”, gồm hơn 2.000 bản gỗ thị cổ, khắc chữ Hán ngược tinh xảo, với nhiều dạng chữ lệ thư, thảo thư, giản tự, cổ tự… dùng in sách giáo dục, khoa cử cuối thời Hậu Lê, của dòng họ Nguyễn Huy từ thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XX, tại Trường học Phúc Giang, làng Trường Lưu, Lai Thạch, Thiên Lộc, nay thuộc xã Trường Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh, được công nhận là “Di sản tư liệu ký ức thế giới” tại Hội nghị toàn thể lần thứ 7, của Ủy ban Chương trình ký ức Thế giới Khu vực Châu Á-Thái Bình Dương (MOWCAP), tổ chức tại TP Huế ngày 18/5/2016. Mộc bản còn lưu giữ bút tích, ấn triện, gia huy và những dấu tích khẳng định bản quyền gắn với 5 danh nhân văn hóa: Nguyễn Huy Tựu (1690-1750), Nguyễn Huy Oánh (1713-1789), Nguyễn Huy Cự (1717-1775), Nguyễn Huy Quýnh (1734-1785) và Nguyễn Huy Tự (1743-1790). Đây là khối mộc bản duy nhất, cổ nhất về giáo dục của một dòng họ còn lưu giữ được ở Việt Nam, hiện được bảo quản tại tư gia dòng họ Nguyễn Huy ở Hà Tĩnh.

 

Châu bản triều Nguyễn là khối tài liệu hành chính duy nhất còn lưu giữ được của vương triều phong kiến cuối cùng ở Việt Nam, với 776 tập Châu bản của 11 đời vua, gồm 85.000 văn bản trải dài trong 143 năm của Vương triều nhà Nguyễn tương đương hơn 200 nghìn tờ, gồm nhiều loại: Chiếu, khải, lệnh, chỉ, tấu, quốc thư…, nguồn sử liệu gốc phản ánh tư tưởng chính trị, chủ trương, chính sách của nhà nước trong các hoạt động đối nội và đối ngoại... Đặc biệt, Châu bản triều Nguyễn phản ánh bang giao với các nước láng giềng như Trung Quốc, Ai Lao, Chân Lạp, các nước trong khu vực và một số nước phương Tây như Pháp, Anh, Tây Ban Nha… qua ngoại giao hay mậu dịch. Châu bản triều Nguyễn có một loại tài liệu giá trị đặc biệt, những tờ Châu bản liên quan đến chủ quyền của nước ta đối với hai quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa, gồm 19 tờ thể hiện rất cụ thể việc triều Nguyễn thực thi chủ quyền trên hai quần đảo này: Các văn bản triều Nguyễn sử dụng thủy quân kết hợp với đội Hoàng Sa hàng năm ra Hoàng Sa, Trường Sa để khảo sát, thăm dò đường biển, đo đạc thủy trình, vẽ bản đồ, cắm mốc chủ quyền, khai thác sản vật…. Châu bản còn là nguồn tư liệu nghiên cứu về kỹ thuật làm giấy, chữ viết văn bản và bút tích các Hoàng đế triều Nguyễn, các loại ấn chương… Ngày 30/10/2017 Châu bản triều Nguyễn của Việt Nam đã chính thức được Ủy ban UNESCO Chương trình Ký ức thế giới công nhận là một trong 78 “Di sản tư liệu thế giới” năm 2017. Trước đó, Năm tháng 5/2014, Châu bản triều Nguyễn đã được UNESCO công nhận là “Di sản tư liệu” thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á-Thái Bình Dương.

 

Hoàng hoa sứ trình đồ, cuốn sách cổ do Đình nguyên Thám hoa Nguyễn Huy Oánh biên soạn chính thức được ghi danh là “Di sản tư liệu thế giới” tại phiên họp thứ 8 của Ủy ban Chương trình ký ức thế giới khu vực châu Á- Thái Bình Dương (MOWCAP) diễn ra chiều 30/5/2018, tại Gwangju, Hàn Quốc. Cuốn sách có chiều dài 30cm, rộng 20cm, dày 2cm, in bằng bản mộc trên giấy dó, được vẽ bằng 3 loại màu với kết cấu gồm 7 phần: Hoàng hoa dịch lộ đồ thuyết- Thuyết minh về bản đồ đường đi và trạm dịch trên đường đi sứ, có chép (biên tập, hiệu chỉnh năm Ất Dậu - 1765); Lưỡng kinh trình lộ ca - Bài ca về hành trình từ Nam Kinh đến Bắc Kinh; Sứ trình bị khảo - Khảo luận đầy đủ về hành trình đi sứ; Quốc tự thần kinh tiến hành lục lộ - Đường bộ từ kinh đô lên đường; Đồ bản: Từ trấn Nam Quan đến Bắc Kinh (có chú thích rõ ràng với hơn 100 trang trên tổng số 120 trang); Bắc sứ thủy lộ trình lý số - Chiều dài đường thủy đi sứ phương Bắc, có ghi “Nối tiếp, biên tập năm Ất Dậu”- Đây là phần do Nguyễn Huy Oánh có nhiều đóng góp, vì sách đã ghi rõ là ông “biên tập”, “nối tiếp”; Kinh thành (Bắc Kinh). Hoàng hoa sứ trình đồ cung cấp tư liệu, hướng dẫn cho bản thân sứ bộ Nguyễn Huy Oánh và các sứ bộ sau trên tất cả các lĩnh vực lịch sử, địa lý, chính trị, ngoại giao và thơ ca. Đây còn là một trong những cuốn “sứ trình đồ” sớm nhất hiện còn, mở đầu cho các cuốn “sứ trình đồ”: “Hoàng hoa đồ phả” (Ngô Thì Nhậm, đời Tây Sơn), “Sứ trình quát yếu biên” (Lý Văn Phức, năm 1841), “Như Thanh đồ” (Phạm Văn Trữ, năm 1882), “Yên sứ trình đồ” (Nguyễn Khắc Hoạt, năm 1876)... 

Tính đến nay, chưa có một nghiên cứu, khảo sát hay thống kê thật sự đầy đủ, chính xác về số lượng các di sản tư liệu quý của Việt Nam. Một lượng lớn báu vật tri thức của ông cha vẫn còn lưu giữ trong dân gian và ở các tàng thư  chưa có dịp lộ diện.

Đầu xuân mới, điều mong mỏi nhất là làm sao có thể biến những tinh hoa di sản tư liệu này trở thành những nguồn tri thức cho người Việt hôm nay và các thế hệ tiếp nối, để không lãng phí tâm huyết cha ông xưa và bảo tồn những giá trị Việt mãi mãi./.

Nguồn Văn nghệ số 4+5+6/2019

Tin liên quan

Hòa nhạc “Âm vang trống đồng”

' Âm vang trống đồng " Đây là chương trình nghệ thuật đặc biệt được nhạc sĩ Lê Thanh Xuân, ...

Nhớ về Bác

Triển lãm tranh chuyên đề “Nhớ về Bác” sẽ diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sẽ tổ chức khai mạc ...

5 tỉnh tham gia Triển lãm “50 năm thực hiện Di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh” tại Hà Nội

Từ 30/8 - 3/9, triển lãm “50 năm thực hiện Di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh” sẽ được tổ chức tại Trung t ...

Chương trình nghệ thuật ‘Muôn vàn tình thương yêu’

​Đài Tiếng nói Việt Nam phối hợp với tỉnh Nghệ An và Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức cầu Truyền hình - ...

Triển lãm đồ họa, điêu khắc, mỹ thuật ứng dụng khu vực Hà Nội năm 2019

​Triển lãm đồ họa, điêu khắc, mỹ thuật ứng dụng khu vực Hà Nội năm 2019 đã được khai mạc tại Nhà tri ...

Hòa nhạc 'Từ Trịnh: Những lời gió mới'

Hòa nhạc 'Từ Trịnh: Những lời gió mới' sẽ diễn ra vào ngày 30/8 tại Phòng Hòa nhạc 19 Lê T ...

Dàn nhạc giao hưởng không thể tự trang trải

Dù tạo ra một loại sản phẩm độc nhất vô nhị, thậm chí là giữ thế độc quyền trên thị trường âm nhạc c ...

84 cá nhân được phong tặng nghệ sĩ Nhân dân

​Ngày 12/8, Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam đã ký quyết định về việc phong tặng, truy tặng danh hiệu N ...

"Một hành trình âm nhạc"

Trong 2 ngày 15 và 16/8, tại Trung tâm Văn hóa Pháp Hà Nội sẽ diễn ra chương trình “Một hành trình â ...

"Gần 2.000 nghệ nhân tham gia Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng bào Chăm"

"Gần 2.000 nghệ nhân tham gia Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng bào Chăm" ...

Giai điệu mùa thu 2019: Dấu ấn của âm nhạc đỉnh cao

​Liên hoan nghệ thuật Giai điệu mùa thu 2019 với 8 chương trình biểu diễn nghệ thuật đặc sắc hứa hẹn ...

“Kpop Concert Việt Nam 2019”

Là chương trình giao lưu âm nhạc Việt Nam với quy mô được đầu tư hoành tráng, hệ thống thiết bị hiện ...